Khoa học xã hội và Nhân văn

Phong trào "AI Vegan" ở châu Âu: sự từ chối AI tạo sinh vì lý do đạo đức, môi trường và xã hội (06/01/2026)

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh ngày càng phổ biến, một bộ phận giới trẻ châu Âu đang chọn cách quay lưng lại với công nghệ này, hình thành nên phong trào được gọi là "AI vegan". Giống như lối sống thuần chay từ chối sản phẩm từ động vật vì lý do đạo đức và môi trường, những người theo phong trào này chủ động tránh sử dụng các công cụ như ChatGPT hay AI tạo hình ảnh, văn bản, âm nhạc. Phong trào bắt đầu nổi lên từ năm 2022 sau sự ra mắt của ChatGPT từ OpenAI, và đã phát triển mạnh mẽ, với cộng đồng phản đối AI trên Reddit thu hút hơn 71.000 thành viên. Theo các nguồn quốc tế, động lực chính xuất phát từ lo ngại về đạo đức (đánh cắp sáng tạo), môi trường (tiêu thụ năng lượng và nước khổng lồ), và xã hội (bào mòn tư duy con người). Phong trào này không chỉ là phản ứng cá nhân mà còn là lời cảnh tỉnh về việc sử dụng AI một cách có trách nhiệm, góp phần vào cuộc thảo luận toàn cầu về tương lai công nghệ.

Phong trào "AI vegan" bắt nguồn từ những trải nghiệm cá nhân và nhận thức sâu sắc về hệ lụy của AI tạo sinh. Chẳng hạn, một nghệ sĩ trẻ ở Cộng hòa Séc đã quyết định từ bỏ AI sau khi chứng kiến một cuộc thi nghệ thuật trong trò chơi Warframe chấp nhận tác phẩm do AI tạo ra, dù thời hạn chỉ ba ngày. Cô cảm thấy đây là sự bất công, vì AI không đòi hỏi công sức sáng tạo mà vẫn cạnh tranh với con người. Tương tự, một bạn trẻ 23 tuổi ở Tây Ban Nha coi AI là công cụ của chủ nghĩa tư bản, liên tục đánh cắp dữ liệu mà không có sự đồng thuận, xâm phạm quyền riêng tư và bóc lột lao động. Những câu chuyện này phản ánh mối quan ngại đạo đức cốt lõi: AI được huấn luyện trên dữ liệu khổng lồ, thường lấy từ tác phẩm của nghệ sĩ, nhà văn mà không xin phép, dẫn đến các vụ kiện từ giới sáng tạo. Từ các bài đăng trên X, nhiều người tự nhận là "AI vegan" vì không muốn góp phần vào việc "phản bội" kỹ năng cá nhân sau nhiều năm rèn luyện.

Bên cạnh đạo đức, tác động môi trường là lý do quan trọng khiến nhiều người từ chối AI. Một nghiên cứu năm 2023 cho thấy chỉ một cuộc trò chuyện ngắn với ChatGPT có thể tiêu tốn lượng nước tương đương một chai nước uống, do nhu cầu làm mát dữ liệu khổng lồ. Theo MIT, sự phát triển nhanh chóng của AI tạo sinh dẫn đến tăng nhu cầu điện và nước, với các trung tâm dữ liệu tiêu thụ hàng triệu gallon nước sạch mỗi ngày, gây mất mát do bay hơi và ảnh hưởng đến nguồn nước địa phương. Năm 2025, dấu chân carbon của AI có thể lên đến 80 triệu tấn, tương đương lượng phát thải của thành phố New York, trong khi nước sử dụng đạt 765 tỷ lít. Các bài đăng trên X nhấn mạnh rằng sử dụng AI góp phần vào phá hủy môi trường, với một người dùng ví von "không cần đốt bảy cái cây và bảy gallon nước chỉ để viết lại email". Điều này đặc biệt nghiêm trọng ở các cộng đồng thu nhập thấp, nơi trung tâm dữ liệu gây ô nhiễm và tăng hóa đơn điện.

Về mặt xã hội, AI tạo sinh bị chỉ trích vì bào mòn trí tuệ và sức khỏe tinh thần con người. Một nghiên cứu nhỏ từ MIT năm 2025 cho thấy những người sử dụng ChatGPT để viết luận có mức độ hoạt động não thấp hơn, gặp khó khăn trong việc nhớ và trích dẫn nội dung, dẫn đến suy giảm ở cấp độ thần kinh, ngôn ngữ và hành vi. Đồng tác giả Nataliya Kosmyna cảnh báo rằng sự lệ thuộc này có thể ảnh hưởng đến học tập, tự tin và quyết định quan trọng trong đời thực. Một bạn trẻ Tây Ban Nha lo ngại chatbot củng cố niềm tin sai lầm, làm thoái hóa khả năng suy nghĩ do lạm dụng công nghệ số. Từ X, nhiều ý kiến cho rằng AI thúc đẩy "cái chết của trí tuệ cá nhân và khát khao kiến thức". Phong trào kêu gọi cấm AI cho trẻ vị thành niên dưới 18 tuổi, đặc biệt trong giáo dục, để bảo vệ sự phát triển nhận thức.

Dù AI thâm nhập sâu vào công việc và giáo dục, những "AI vegan" vẫn kiên trì, coi đây là thử thách rèn luyện tinh thần. Một người làm an ninh mạng AI thừa nhận khó khăn khi đồng nghiệp và gia đình "nghiện" sự tiện lợi, nhưng nhấn mạnh quyền lựa chọn sử dụng thận trọng. Trong thiết kế đồ họa, AI thường tạo ra sản phẩm "xấu kinh khủng" với hiệu ứng "Thung lũng kỳ quái", gây bất an. Các chuyên gia đề xuất quy định chặt chẽ hơn, ưu tiên đạo đức thay vì lợi nhuận, và huấn luyện dữ liệu có đạo đức để giảm bóc lột.

Phong trào "AI vegan" ở châu Âu là lời nhắc nhở về nhu cầu cân bằng giữa tiến bộ công nghệ và giá trị con người. Bằng cách từ chối AI tạo sinh, họ không chỉ bảo vệ đạo đức cá nhân mà còn góp phần thúc đẩy sử dụng AI bền vững, giảm tác động môi trường và bảo vệ tư duy. Trong tương lai, với AI ngày càng phát triển, việc học cách sử dụng tỉnh táo - ưu tiên sáng tạo thực thụ và trách nhiệm xã hội - sẽ giúp con người không đánh mất bản thân giữa tiện lợi. Phong trào này có thể lan rộng, khuyến khích các chính sách như cấm sử dụng cho trẻ em và đầu tư vào AI đạo đức./.

P.T (NASTIS)

Ngày cập nhật: 29/12/2025

https://www.vista.gov.vn/vi/news/khoa-hoc-xa-hoi/phong-trao-ai-vegan-o-chau-au-su-tu-choi-ai-tao-sinh-vi-ly-do-dao-duc-moi-truong-va-xa-hoi-12583.html