Khoa học nông nghiệp

Từ đôi chân to của gà Đông Tảo đến nghiên cứu hệ gen gà bản địa Việt Nam (10/11/2026)

Những đặc điểm riêng của các giống gà bản địa hình thành từ đâu? Vì sao gà Đông Tảo có đôi chân to khác thường? Đây là những câu hỏi được PGS.TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy và nhóm nghiên cứu tại Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam theo đuổi trong nhiều năm bằng các phương pháp phân tích di truyền hiện đại.

Nhóm nghiên cứu tập trung vào các giống gà bản địa Việt Nam như gà Ri, Liên Minh, Bang Trới, Cáy Củm và Đông Tảo. Mỗi giống có những đặc điểm hình thái riêng, hình thành qua quá trình chọn lọc và thích nghi lâu dài với điều kiện sinh thái, khí hậu và phương thức chăn nuôi. Để tìm hiểu cơ sở di truyền của các đặc điểm này, nhóm phân tích từng vùng gen và toàn bộ hệ gen. Chẳng hạn, gà Cáy Củm có đặc điểm phao câu chìm, còn gà Đông Tảo nổi bật với đôi chân to, có màu sắc và hình thái đặc biệt.

Đề tài khoa học cơ bản cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam “Phân tích đa hình số lượng bản sao (CNV - copy number variation) của giống gà bản địa Việt Nam (Đông Tảo và Cáy Củm) có kiểu hình đặc thù sử dụng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới” (mã số KHCBSS.02/21-23) do PGS.TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy chủ nhiệm, Viện Sinh học chủ trì. Theo thông tin của nhóm, đây là nghiên cứu đầu tiên phân tích toàn bộ hệ gen của giống gà bản địa Việt Nam, tạo thêm cơ sở dữ liệu cho hướng nghiên cứu này.

PGS.TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy (đứng) trao đổi với thành viên nhóm nghiên cứu

Tìm hiểu cơ sở di truyền của những đặc điểm riêng ở gà bản địa

Trước đó, nhóm đã nghiên cứu các biến thể di truyền ở một số gen ứng viên liên quan đến những tính trạng kinh tế như tốc độ sinh trưởng, khối lượng cơ thể, năng suất thịt và trứng ở nhiều giống gà địa phương, trong đó có gà Liên Minh và gà Tàu Vàng. Từ hướng khảo sát từng gen riêng lẻ, nhóm tiếp tục nghiên cứu các biến thể InDel, là những đoạn vật chất di truyền được chèn thêm hoặc bị mất đi. Năm 2023, kết quả nghiên cứu biến thể InDel dài 65 cặp bazơ trên gen GOLGB1 ở gà Cáy Củm, Đông Tảo và gà Nòi được công bố, trong đó, mối tương quan giữa biến thể này với khối lượng cơ thể và khối lượng cơ ngực của gà được xác nhận.

Gà Đông Tảo có đôi chân màu đỏ sậm, kích thước lớn,  nhiều lớp vảy xếp chồng và các phần thịt nhô lên như gai – đây là đặc trưng hình thái mà không giống gà nào có được. Những đặc điểm này thôi thúc PGS.TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy và nhóm nghiên cứu tìm hiểu sâu hơn về cơ sở di truyền của giống gà, thông qua tài liệu chuyên ngành và trao đổi với các chuyên gia quốc tế. 

Với những đặc điểm hình thái phức tạp, việc chỉ khảo sát từng gen riêng lẻ có thể chưa đủ để làm rõ cơ sở di truyền liên quan. Vì vậy, nhóm mở rộng nghiên cứu trên toàn hệ gen, tập trung vào biến thể số lượng bản sao (CNV). Đây là dạng biến dị trong đó số bản sao của một đoạn ADN tăng hoặc giảm so với thông thường. CNV có thể ảnh hưởng đến hoạt động của gen và góp phần tạo nên khác biệt giữa các cá thể. Nhiều nghiên cứu trên các giống gà và vật nuôi khác đã ghi nhận mối liên quan giữa CNV với một số tính trạng, gợi mở hướng tiếp cận để tìm hiểu cơ sở di truyền của những đặc điểm riêng ở gà Đông Tảo.

Trong nghiên cứu này, nhóm thu thập 32 mẫu máu thuộc ba giống gà Đông Tảo, Cáy Củm và Ri; trong đó, 24 cá thể được lựa chọn để giải trình tự toàn bộ hệ gen bằng công nghệ giải trình tự thế hệ mới. Nhóm phát hiện 1.743 biến thể CNV, phân bố tại 315 vùng biến thể số lượng bản sao (CNVR) trên hệ gen của ba giống gà. Phần lớn các vùng này khá hiếm; 31,7% chỉ được phát hiện ở một cá thể. Kết quả cung cấp dữ liệu ban đầu để nhận diện khác biệt về cấu trúc hệ gen giữa các giống gà bản địa.

Kết quả đối chiếu các vùng CNVR được phát hiện trong nghiên cứu với dữ liệu về gen và các vùng ADN liên quan đến những tính trạng có thể đo lường (QTL) ở gà cho thấy, nhiều vùng biến đổi nằm trong hoặc gần các gen/QTL liên quan đến sự phát triển của xương, hình thái chân, tăng trưởng và đặc điểm cơ thể. Điều này gợi ý rằng những biến đổi trong cấu trúc hệ gen có thể liên quan đến sự khác biệt về hình thái giữa các giống gà.

Phân tích tương quan trên gà Đông Tảo cho thấy bốn vùng gen ứng viên trên nhiễm sắc thể 2, 4, 5 và 7 có khả năng liên quan đến đặc điểm chân lớn. Trong đó, vùng trên nhiễm sắc thể số 2 chứa hai gen IGFBP1 và IGFBP3, là các gen tham gia vào quá trình tăng trưởng và phát triển cơ thể ở gà. Một vùng gen khác trên nhiễm sắc thể số 4 được xác định có liên quan đến chiều dài cẳng chân.

Từ dữ liệu di truyền đến bảo tồn và chọn giống

Việc xác định các vùng gen trên toàn hệ gen có liên quan đến hình thái đặc thù của gà Đông Tảo góp phần làm rõ cơ sở di truyền của những đặc điểm này. Hiện nay, gà Đông Tảo chủ yếu được nuôi tại xã Đông Tảo, tỉnh Hưng Yên, phục vụ nhu cầu tiêu dùng, nhất là vào dịp lễ, Tết. Việc chọn và lai tạo giống vẫn dựa nhiều vào kinh nghiệm thực tế. Vì vậy, kết quả nghiên cứu có thể cung cấp thêm cơ sở khoa học cho công tác quản lý, chọn lọc và lai tạo, góp phần phát triển bền vững giống gà này.

Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy, một định hướng của nhóm là kết hợp những đặc điểm có giá trị của các giống gà bản địa thông qua lai giống và khai thác ưu thế lai. Gà Đông Tảo có kích thước cơ thể lớn và hình thái chân độc đáo, trong khi gà Ri có khả năng thích nghi và sinh sản tốt. Nghiên cứu con lai sẽ giúp đánh giá khả năng kết hợp các đặc điểm này, đồng thời cung cấp thêm cơ sở khoa học để khai thác nguồn gen gà bản địa trong chăn nuôi.

Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam ghi nhận đề tài đã xây dựng bộ dữ liệu về trình tự hệ gen và các biến thể số lượng bản sao ADN trên toàn hệ gen của ba giống gà bản địa Việt Nam: Đông Tảo, Cáy Củm và Ri. Nhóm cũng công bố dữ liệu đầu tiên về dạng biến thể này trên toàn hệ gen ở gà bản địa Việt Nam, đồng thời xác định một số vùng ADN có liên quan đến đặc điểm hình thái của gà Đông Tảo và một số tính trạng kinh tế ở gà.

Các kết quả của đề tài đã được công bố trên một số tạp chí khoa học quốc tế thuộc danh mục SCI-E, trong đó có các bài báo đăng trên Animals (Q1) và Genes (Q2), cùng các công bố trên Australian Journal of Agricultural and Veterinary Sciences và Kỷ yếu Hội nghị Khoa học Công nghệ Sinh học toàn quốc. Kết quả nghiên cứu trên là tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu và giảng dạy về di truyền, chọn giống gia cầm; đồng thời cung cấp dữ liệu cho công tác đánh giá, bảo tồn, chọn lọc và khai thác nguồn gen gà bản địa Việt Nam.

Chia sẻ về định hướng nghiên cứu thời gian tới, PGS.TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy cho biết, nhóm sẽ tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về cơ chế phân tử liên quan đến đặc điểm chân to của gà Đông Tảo. Nhóm dự kiến kết hợp hai phương pháp phân tích trên phạm vi toàn hệ gen, trong đó giải trình tự RNA để xác định những gen có mức độ hoạt động khác nhau và phân tích methyl hóa ADN để tìm hiểu các dấu hiệu liên quan đến cơ chế điều hòa hoạt động của gen. Kết quả so sánh và đánh giá trên gà Đông Tảo chân to và giống gà có hình thái chân bình thường nhằm làm rõ hơn mối liên hệ giữa hoạt động của gen, cơ chế điều hòa gen và sự hình thành đặc điểm chân khác biệt. Đề xuất nghiên cứu này vừa được Quỹ Nafosted thông qua trong khuôn khổ chương trình nghiên cứu cơ bản.

Với PGS.TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy và các cộng sự, mỗi kết quả nghiên cứu góp phần giải mã thêm những đặc điểm di truyền của các giống gà bản địa, đồng thời tạo cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và phát triển nguồn gen vật nuôi quý của Việt Nam. Hành trình nghiên cứu ấy cũng cho thấy sự bền bỉ, niềm say mê và tinh thần khám phá của những nhà khoa học nữ đang đóng góp cho tri thức khoa học và gìn giữ các giá trị di truyền quý báu. 

Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, Cổng thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trân trọng gửi lời chúc mừng tới các nhà khoa học nữ. Chúc các chị luôn mạnh khỏe, giữ vững niềm say mê nghiên cứu và tiếp tục có nhiều đóng góp thiết thực cho sự phát triển của khoa học và công nghệ nước nhà.

Tin: Vân Nga - Chu Ngân

Ngày cập nhật: 19/10/2026

https://vast.gov.vn/web/guest/tin-chi-tiet/-/chi-tiet/tu-%C4%91oi-chan-to-cua-ga-%C4%91ong-tao-%C4%91en-nghien-cuu-he-gen-ga-ban-%C4%91ia-viet-nam-155877-463.html