Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Nghiên cứu, đề xuất bộ tiêu chí đánh giá và giải pháp phát triển kinh tế tuần hoàn tại thành phố Hải Phòng (13/10/2026)

Phát triển bền vững, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn là những mô hình phát triển kinh tế gắn liền với bảo vệ môi trường và nâng cao phúc lợi xã hội, được quan tâm trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên ngày càng nghiêm trọng. Theo Ủy ban Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED, 1987), phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Mô hình này dựa trên ba trụ cột chính: kinh tế, xã hội và môi trường, hướng đến tăng trưởng kinh tế đi đôi với bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Kinh tế xanh là mô hình phát triển nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường thông qua ứng dụng công nghệ sạch, công nghệ thân thiện với môi trường và sử dụng tài nguyên hiệu quả trong sản xuất, tiêu dùng. Tuy nhiên, một số nghiên cứu, tiêu biểu là Hickel và Kallis (2019), cho rằng tăng trưởng kinh tế xanh trên quy mô toàn cầu vẫn khó tách rời khỏi suy thoái môi trường. Vì vậy, kinh tế tuần hoàn (KTTH) được xem là một hướng tiếp cận bổ sung, phù hợp với giới hạn tài nguyên của hành tinh. Khác với mô hình kinh tế tuyến tính theo hướng khai thác – sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ, kinh tế tuần hoàn chú trọng thiết kế sản phẩm, tái sử dụng, tái chế và tận dụng chất thải làm nguyên liệu đầu vào cho quá trình sản xuất mới. Qua đó, mô hình giúp tiết kiệm tài nguyên, giảm ô nhiễm, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Tại Việt Nam, phát triển kinh tế tuần hoàn đã trở thành một định hướng quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia. Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm thúc đẩy chuyển đổi xanh, trong đó có Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, Kế hoạch hành động quốc gia về tăng trưởng xanh và Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn tại Quyết định số 687/QĐ-TTg ngày 7/6/2022. Các chính sách này hướng đến đổi mới sáng tạo, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, tăng khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp, xây dựng nền kinh tế xanh, phát thải thấp và phát triển bền vững. Định hướng tại Đại hội XIV tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn và khắc phục những hạn chế trong quản lý tài nguyên, xử lý chất thải và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Đối với thành phố Hải Phòng, phát triển kinh tế tuần hoàn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng do thành phố có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, quy mô công nghiệp lớn và hệ thống khu công nghiệp ngày càng mở rộng. Bên cạnh những lợi thế về cảng biển, công nghiệp, dịch vụ và thu hút đầu tư, Hải Phòng cũng phải đối mặt với áp lực lớn về xử lý chất thải công nghiệp, rác thải sinh hoạt và khí thải. Đến tháng 12/2024, thành phố có hai khu công nghiệp phát triển theo mô hình khu công nghiệp sinh thái là DEEP C và Nam Cầu Kiền. Đây là những mô hình tiêu biểu trong việc áp dụng kinh tế tuần hoàn, thông qua tận dụng chất thải làm nguyên liệu sản xuất, tái sử dụng phụ phẩm và tiết kiệm tài nguyên. Chẳng hạn, bã cà phê được sử dụng làm nguyên liệu sinh khối thay thế nhiên liệu hóa thạch, cát thải được tái sử dụng để sản xuất gạch. Những giải pháp này góp phần giảm khoảng 40–50 tấn chất thải mỗi tháng và tiết kiệm gần 12.670 tấn CO₂.

Mặc dù đã đạt được những kết quả tích cực, Hải Phòng vẫn còn nhiều khó khăn trong quản lý và xử lý chất thải, đặc biệt khi số lượng khu công nghiệp tiếp tục tăng. Do đó, thành phố cần xây dựng các giải pháp đồng bộ, phát triển công nghệ xử lý chất thải, thúc đẩy tái chế, tái sử dụng tài nguyên và mở rộng mô hình khu công nghiệp sinh thái. Theo định hướng phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026–2030, Hải Phòng đặt mục tiêu thu gom, xử lý rác thải rắn sinh hoạt đạt tiêu chuẩn, quy chuẩn 100% và tỷ lệ chất thải được xử lý bằng công nghệ tiên tiến đạt tối thiểu 40%.

Đứng trước thực trạng trên Học viện Chính sách và Phát triển triển khai đề tài “Nghiên cứu, đề xuất bộ tiêu chí đánh giá và giải pháp phát triển kinh tế tuần hoàn tại thành phố Hải Phòng” triển khai đề tài góp phần nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên, giảm thiểu ô nhiễm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách phát triển bền vững trong thời gian.

Nhóm nghiên cứu đã hệ thống hóa toàn diện nền tảng lý luận và cơ sở pháp lý: Xây dựng thành công khung lý thuyết vững chắc về kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn (KTTH) thông qua việc phân tích và chuẩn hóa danh mục tài liệu từ các công trình nghiên cứu học thuật quốc tế, các mô hình lý thuyết hành vi, kinh tế học sinh thái, các nguyên tắc vận hành của Ellen MacArthur và tài liệu từ các tổ chức quốc tế. Đồng thời, hệ thống hóa hành lang pháp lý của Việt Nam, xuyên suốt từ Luật Bảo vệ môi trường đến các chiến lược và kế hoạch quốc gia áp dụng KTTH mới nhất. Kết quả này tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho việc xác định vai trò của KTTH trong chiến lược phát triển chung. Cụ thể: Thứ nhất, xét theo thời gian, nền kinh tế tuần hoàn ban đầu chủ yếu tập trung vào các nguyên tắc sử dụng tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường và sản xuất sạch hơn. Sau đó, các quy định pháp luật từng bước chuyển sang chính thức luật hóa khái niệm và mô hình kinh tế tuần hoàn, xây dựng các chính sách và kế hoạch riêng. Điều này thể hiện sự hoàn thiện dần trong quá trình xây dựng chính sách, từ phòng ngừa ô nhiễm và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên sang tiếp cận theo vòng đời sản phẩm và mô hình kinh tế; Thứ hai, xét theo loại hình văn bản, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các luật liên quan đóng vai trò xây dựng khung pháp lý nền tảng; các nghị định hướng dẫn cụ thể hóa tiêu chí và công cụ thực hiện; các quyết định, chiến lược và kế hoạch như Quyết định 1658, 882, 687, 450, 1909... góp phần định hướng và tổ chức triển khai. Cách phân tầng này cho thấy cấu trúc chính sách về kinh tế tuần hoàn ngày càng hoàn thiện so với trước đây; Thứ ba, xét theo nội dung, các mục tiêu xuyên suốt như giảm ô nhiễm, giảm chất thải, giảm phát thải và bảo vệ tài nguyên là những trục chính nổi bật. Bên cạnh đó, các nội dung về tái sử dụng tài nguyên, gia tăng giá trị nguyên liệu thứ cấp, tạo việc làm xanh và nâng cao sức cạnh tranh từ mô hình tuần hoàn cũng bắt đầu xuất hiện trong một số chiến lược về sản xuất và tiêu dùng bền vững, đặc biệt là Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, mức độ thể chế hóa và nhấn mạnh các nội dung này vẫn chưa đồng đều. Các tiêu chí và bộ công cụ hiện tại chủ yếu tập trung vào hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trường của kinh tế tuần hoàn; Cuối cùng, xét về mức độ lồng ghép, kinh tế tuần hoàn đã từng bước được đưa vào các yêu cầu tích hợp trong chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, cũng như trong các lĩnh vực như khu công nghiệp sinh thái, nông nghiệp tuần hoàn, vật liệu xây dựng xanh và mua sắm công xanh. Tuy nhiên, khung chính sách vẫn còn một số khoảng trống; đặc biệt, mối liên kết giữa các công cụ pháp lý, công cụ kinh tế, hỗ trợ tài chính và hệ thống chỉ tiêu đánh giá kinh tế tuần hoàn vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu và cụ thể hóa.

Nhóm nghiên cứu đã xây dựng thành công bộ tiêu chí đặc thù, có tính ứng dụng cao: Đây được xem là một trong những đóng góp quan trọng nhất của đề tài. Trên cơ sở kế thừa có chọn lọc các lý thuyết, mô hình và bộ tiêu chí đánh giá kinh tế tuần hoàn trong nước và quốc tế, nghiên cứu đã xây dựng bộ tiêu chí có tính đặc thù, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, đặc điểm địa lý và cơ cấu ngành kinh tế của thành phố Hải Phòng. Thay vì sao chép hoặc áp dụng một cách máy móc các bộ tiêu chí có sẵn, nghiên cứu tiến hành chọn lọc, điều chỉnh và cụ thể hóa các tiêu chí nhằm phản ánh đúng đặc điểm của một đô thị công nghiệp, cảng biển và dịch vụ logistics có tốc độ phát triển cao, đồng thời có các hoạt động nông nghiệp và nông nghiệp công nghệ cao. Bộ tiêu chí được xây dựng theo hướng đa chiều, bảo đảm khả năng đánh giá toàn diện mức độ phát triển kinh tế tuần hoàn trên nhiều phương diện, bao gồm hiệu quả sử dụng tài nguyên, khả năng tái sử dụng và tái chế chất thải, mức độ ứng dụng công nghệ sạch, hiệu quả sản xuất, bảo vệ môi trường và trách nhiệm của doanh nghiệp đối với phát triển bền vững. Đặc biệt, bộ tiêu chí không chỉ xem xét các yếu tố ở cấp độ vĩ mô như chính sách quản lý, quy hoạch phát triển, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và năng lực quản lý của thành phố, mà còn chú trọng đến các yếu tố ở cấp độ vi mô như nhận thức, năng lực tài chính, trình độ công nghệ và mức độ sẵn sàng chuyển đổi của từng doanh nghiệp, cơ sở sản xuất. Một điểm đáng chú ý là bộ tiêu chí được định hướng ứng dụng trong đánh giá khả năng chuyển đổi các khu công nghiệp truyền thống sang mô hình khu công nghiệp sinh thái, cũng như đánh giá mức độ liên kết và trao đổi tài nguyên giữa các doanh nghiệp trong cùng khu công nghiệp. Qua đó, nghiên cứu góp phần hình thành công cụ đánh giá có tính thực tiễn, giúp cơ quan quản lý nhận diện những lĩnh vực cần ưu tiên, xác định mức độ đáp ứng các yêu cầu của kinh tế tuần hoàn và xây dựng lộ trình chuyển đổi phù hợp với điều kiện thực tế của Hải Phòng. Đây cũng là cơ sở quan trọng để theo dõi, giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện các chính sách phát triển kinh tế tuần hoàn trong dài hạn.

Mô hình tổng quát về KTTH được đề xuất bởi Suarez-Eiroa (2019).

Đồng thời, nhóm nghiên cứu cũng đã phân tích thực trạng khách quan và nhận diện chính xác các rào cản trong phát triển kinh tế tuần hoàn: Nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc tổng hợp cơ sở lý luận và hệ thống chính sách mà còn tập trung phân tích thực trạng triển khai kinh tế tuần hoàn tại thành phố Hải Phòng, từ đó nhận diện những khó khăn, hạn chế và các rào cản đang ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình chuyển đổi mô hình kinh tế. Thông qua việc xem xét các yếu tố về thể chế, chính sách, nguồn lực tài chính, trình độ công nghệ, cơ sở hạ tầng và năng lực quản trị, nghiên cứu làm rõ những nguyên nhân khiến việc áp dụng kinh tế tuần hoàn tại một số ngành, lĩnh vực và doanh nghiệp chưa đạt được hiệu quả như kỳ vọng. Một trong những vấn đề được chú trọng là hạn chế về nhận thức và tư duy quản lý của một bộ phận cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các chủ thể tham gia hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp vẫn tiếp cận hoạt động bảo vệ môi trường chủ yếu theo hướng tuân thủ các quy định về xử lý chất thải, thay vì chủ động thay đổi quy trình sản xuất, thiết kế sản phẩm và tổ chức chuỗi cung ứng theo hướng tuần hoàn. Điều này làm hạn chế khả năng tận dụng phụ phẩm, tái sử dụng nguyên liệu và hình thành các mối liên kết trao đổi tài nguyên giữa các doanh nghiệp. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra những khó khăn liên quan đến hạ tầng kỹ thuật và công nghệ tái chế, đặc biệt là năng lực thu gom, phân loại, xử lý và tái sử dụng chất thải công nghiệp. Việc thiếu các công nghệ phù hợp, chi phí đầu tư ban đầu lớn và khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến còn hạn chế đang trở thành những trở ngại đáng kể đối với quá trình chuyển đổi. Ngoài ra, nguồn vốn xanh và các cơ chế hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch, công nghệ tái chế và mô hình sản xuất tuần hoàn vẫn cần được quan tâm hoàn thiện. Các cơ chế thí điểm có kiểm soát (Sandbox) cũng cần được nghiên cứu nhằm tạo điều kiện thử nghiệm những mô hình, công nghệ và phương thức quản lý mới. Đặc biệt, nghiên cứu đặt thực trạng của Hải Phòng trong mối tương quan với kinh nghiệm phát triển kinh tế tuần hoàn của một số địa phương và quốc gia khác, qua đó đối chiếu những kết quả đạt được, các mô hình triển khai và điều kiện áp dụng. Việc tham khảo kinh nghiệm từ Đề án kinh tế tuần hoàn của Thành phố Hồ Chí Minh, các mô hình khu công nghiệp sinh thái và lộ trình chuyển dịch kinh tế tuần hoàn của một số quốc gia giúp bổ sung cơ sở thực tiễn cho quá trình đánh giá. Từ đó, nghiên cứu không chỉ xác định những rào cản hiện hữu mà còn làm rõ nguyên nhân sâu xa, mức độ ảnh hưởng và những vấn đề cần ưu tiên giải quyết. Đây là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp phù hợp, tránh tình trạng xây dựng chính sách chung chung, thiếu tính khả thi hoặc không đáp ứng được yêu cầu thực tiễn của thành phố.

Theo đó, nhóm nghiên cứu cũng đề xuất hệ thống giải pháp mang tính chiến lược, đồng bộ và khả thi cao, cụ thể: Trên cơ sở kết quả nghiên cứu lý luận, đánh giá thực trạng và nhận diện các rào cản, đề tài đề xuất hệ thống giải pháp phát triển kinh tế tuần hoàn tại thành phố Hải Phòng theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, được phân kỳ thực hiện với lộ trình cụ thể và gắn kết chặt chẽ với định hướng phát triển kinh tế - xã hội của thành phố trong giai đoạn tới. Các giải pháp không chỉ tập trung vào xử lý những vấn đề môi trường trước mắt mà còn hướng đến thay đổi phương thức tổ chức sản xuất, tiêu dùng và quản lý tài nguyên, qua đó thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ mô hình kinh tế tuyến tính sang mô hình kinh tế tuần hoàn một cách toàn diện. Thứ nhất, hoàn thiện thể chế, cơ chế và chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn. Nghiên cứu đề xuất rà soát, bổ sung và hoàn thiện các quy định, cơ chế chính sách nhằm tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho quá trình chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn. Trong đó, cần xây dựng các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ, đầu tư vào sản xuất sạch hơn, tiết kiệm năng lượng, sử dụng hiệu quả nguyên liệu và tái chế chất thải. Đồng thời, cần tăng cường các công cụ hỗ trợ tài chính, tín dụng xanh, ưu đãi đầu tư và cơ chế hợp tác công tư nhằm huy động nguồn lực xã hội cho các dự án kinh tế tuần hoàn. Việc hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và các chủ thể liên quan cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm tính đồng bộ và hiệu quả khi triển khai chính sách; Thứ hai, đẩy mạnh phát triển mô hình khu công nghiệp sinh thái và kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực công nghiệp. Đây là giải pháp có ý nghĩa đặc biệt đối với Hải Phòng, bởi công nghiệp và hoạt động cảng biển, logistics giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế của thành phố. Nghiên cứu đề xuất mở rộng và nhân rộng các mô hình khu công nghiệp sinh thái trên cơ sở phát huy kinh nghiệm từ những mô hình đã triển khai như DEEP C và Nam Cầu Kiền. Trọng tâm là thúc đẩy hoạt động cộng sinh công nghiệp, trong đó chất thải, phụ phẩm hoặc năng lượng dư thừa của doanh nghiệp này có thể trở thành đầu vào cho hoạt động sản xuất của doanh nghiệp khác. Bên cạnh đó, cần đầu tư hoàn thiện hệ thống hạ tầng kỹ thuật phục vụ thu gom, phân loại, xử lý và tái chế chất thải tập trung; khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng, công nghệ sản xuất sạch hơn và các giải pháp quản lý tài nguyên hiệu quả. Những giải pháp này sẽ góp phần giảm chi phí sản xuất, hạn chế phát sinh chất thải, giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp trong khu công nghiệp; Thứ ba, phát triển ứng dụng và chuyển giao công nghệ phục vụ kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp và khu vực nông thôn. Bên cạnh lĩnh vực công nghiệp, nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp nhằm khai thác hiệu quả các nguồn phụ phẩm và chất thải phát sinh từ hoạt động trồng trọt, chăn nuôi và chế biến nông sản. Cần khuyến khích ứng dụng các công nghệ xử lý phụ phẩm nông nghiệp thành phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, nhiên liệu sinh học và các sản phẩm có giá trị gia tăng. Đồng thời, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, hỗ trợ kỹ thuật và nâng cao năng lực cho các hợp tác xã, hộ sản xuất và doanh nghiệp nông nghiệp trong việc áp dụng quy trình sản xuất thân thiện với môi trường. Việc hình thành các chuỗi liên kết tuần hoàn giữa sản xuất nông nghiệp, chế biến và tiêu thụ sản phẩm sẽ góp phần giảm lãng phí tài nguyên, nâng cao giá trị sản xuất và cải thiện thu nhập cho người dân khu vực nông thôn.

Như vậy, hệ thống giải pháp được đề xuất hướng đến sự kết hợp giữa hoàn thiện thể chế, đổi mới công nghệ, huy động nguồn lực tài chính và nâng cao năng lực thực thi của các chủ thể liên quan. Các giải pháp cần được triển khai theo lộ trình phù hợp, có sự phân công trách nhiệm cụ thể và gắn với các chỉ tiêu đánh giá kết quả thực hiện. Qua đó, nghiên cứu không chỉ cung cấp định hướng phát triển kinh tế tuần hoàn cho thành phố Hải Phòng mà còn góp phần hình thành cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng các chương trình, kế hoạch và chính sách chuyển đổi xanh trong giai đoạn 2026–2030, hướng tới mục tiêu phát triển thành phố theo hướng công nghiệp hiện đại, sinh thái, bền vững và có khả năng thích ứng cao trước những biến động về kinh tế và môi trường.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu dự án tại Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Hải Phòng./.