Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Xây dựng mô hình nuôi thương phẩm cá chuối hoa (Channa maculata) gắn với thị trường tiêu thụ tại Hải Dương (09/10/2026)

Có những loài cá từng được ghi vào Sách Đỏ vì nguy cơ suy giảm ngoài tự nhiên, nhưng giờ đây lại đang mở ra một hướng làm giàu cho nông dân. Cá chuối hoa (Channa maculata) là một trường hợp như vậy. Năm 2007, loài này từng được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam ở bậc EN; sau khi các quy định cũ được thay thế bằng Nghị định số 26/2019/NĐ-CP, cá chuối hoa không còn nằm trong danh mục loài thủy sinh quý hiếm cần bảo vệ và được phép sản xuất, kinh doanh. Từ đó, câu chuyện của loài cá thịt thơm, giá trị cao này chuyển từ bảo tồn sang nuôi thương phẩm.

Thủy sản vốn là một thế mạnh của vùng. Đến năm 2025, diện tích nuôi trồng thủy sản của thành phố Hải Phòng đạt trên 23.930 ha, sản lượng trên 201.895 tấn. Riêng Hải Dương trước khi hợp nhất có hơn 12.600 ha nuôi, sản lượng khoảng 120.000 tấn, một số cơ sở đã ứng dụng công nghệ cao với năng suất 18–20 tấn/ha/năm. Trong bức tranh đó, cá chuối hoa nổi lên như đối tượng nuôi mới: sức đề kháng tốt, ít dịch bệnh, tốc độ sinh trưởng nhanh, có thể nuôi trong ao, lồng bè hoặc bể xi măng, thịt chắc, thơm, giàu dinh dưỡng, được ưa chuộng cả trong bữa ăn gia đình lẫn nhà hàng, khách sạn. Giá bán tại ao dao động 50.000–70.000 đồng/kg, nhiều hộ đã mạnh dạn đầu tư; quy mô tuy chưa lớn nhưng góp phần cải thiện thu nhập.

Nhưng giá trị cao không đồng nghĩa với dễ làm. Người nuôi cá chuối hoa vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, quy mô nhỏ lẻ, tự phát; thiếu vốn, thiếu ứng dụng khoa học công nghệ, chưa có quy trình nuôi thương phẩm hoàn chỉnh phù hợp điều kiện địa phương, khiến năng suất và hiệu quả thiếu ổn định. Các nghiên cứu trong nước về loài này mới dừng ở đặc điểm phân loại, sinh học và sản xuất giống nhân tạo ở mức sơ bộ. Để lấp khoảng trống ấy, Sở Khoa học và Công nghệ đã giao thực hiện đề tài “Xây dựng mô hình nuôi thương phẩm cá chuối hoa (Channa maculata) gắn với thị trường tiêu thụ tại Hải Dương” (mã số NN.04.CTCPDDVA.25-26), theo Hợp đồng số 04/HĐ-SKHCN-CTCPĐVA ký ngày 14/1/2025.

Đề tài do Công ty cổ phần dinh dưỡng Việt Anh Continental Group chủ trì thực hiện, KS. Trần Văn Ngọc làm chủ nhiệm. Nhóm thực hiện gồm cán bộ doanh nghiệp, phòng nông nghiệp các huyện Thanh Miện, Ninh Giang và Chi cục Thủy sản, Chăn nuôi và Thú y. Đề tài thực hiện từ tháng 01/2025 đến tháng 03/2026, tổng kinh phí 1,27 tỷ đồng, trong đó ngân sách sự nghiệp khoa học 846,25 triệu đồng. Mục tiêu có ba vế: xây dựng thành công mô hình nuôi thương phẩm với năng suất 50–52 tấn/ha, hoàn thiện quy trình kỹ thuật phù hợp điều kiện địa phương và kết nối tiêu thụ sản phẩm.

Đo kích thước cá.

Bước đầu tiên là chọn nơi nuôi. Nhóm khảo sát các vùng nuôi gần sông tại Tứ Kỳ, Thanh Miện, Ninh Giang và Kinh Môn, đánh giá hạ tầng, hệ thống cấp thoát nước, môi trường nước, kinh nghiệm của hộ dân. Tiêu chí đối với ao rất cụ thể: cấp, thoát nước thuận lợi; diện tích tốt nhất từ 1.000 m² trở lên; độ sâu mực nước trên 1,5 m; bờ cao hơn mực nước tối thiểu 0,5 m; đáy bằng phẳng, dốc về phía cống; oxy hòa tan trên 2 mg/l, pH 7–8. Hộ tham gia phải cam kết làm theo hướng dẫn, không dùng kháng sinh trong quá trình nuôi, ghi nhật ký và lưu hồ sơ. Kết quả, hai hộ ở hai xã Tân An và Thanh Miện (thành phố Hải Phòng, thuộc Hải Dương cũ) được chọn, là hộ ông Đoàn Văn Kế và hộ bà Bùi Thị Sim.

Mô hình được triển khai trên quy mô 1 ha, theo quy trình nuôi thâm canh cá lóc trong ao đất của Viện Nghiên cứu nuôi trồng thủy sản 1, với mật độ 25 con/m², tổng 250.000 con giống thả vào mùa vụ chính từ tháng 4 đến tháng 6/2025. Trước khi thả giống, đề tài tổ chức hai lớp tập huấn kỹ thuật cho 100 lượt nông dân và cán bộ địa phương của hai xã. Trong quá trình nuôi, các hộ được hướng dẫn kiểm soát chất lượng nước, thức ăn, quản lý sức khỏe cá và ngăn ngừa dịch bệnh, đồng thời ghi nhật ký đầy đủ.

Kết quả sau 7,5 tháng nuôi khiến chính nhóm thực hiện cũng phải ghi nhận là vượt kỳ vọng. Cá sinh trưởng tốt, tương đối đồng đều, đạt khối lượng trung bình 700,3–705,2 gram/con, tỷ lệ sống 65–67%, hệ số chuyển hóa thức ăn (FCR) 1,72–1,73 với thức ăn công nghiệp có hàm lượng đạm 35–42%. Tổng sản lượng thu được 115.919 kg trên 1 ha, tương ứng năng suất khoảng 113,7–118 tấn/ha, cao gấp hơn hai lần mục tiêu 50–52 tấn/ha. Nếu tính riêng từng mô hình, hộ ông Kế thu 59.044 kg, hộ bà Sim trên 56,8 tấn. Báo cáo cũng so sánh với một dự án nuôi cá chuối hoa trước đó, vốn đạt 45 tấn/ha với cỡ cá khoảng 500 gram sau tám tháng, và cho rằng kết quả mới tốt hơn.

Về hiệu quả kinh tế, với giá bán 61.000 đồng/kg, mô hình hộ ông Kế có tổng thu khoảng 3,6 tỷ đồng, chi phí khoảng 3,09 tỷ đồng, lợi nhuận hơn 512 triệu đồng, tỷ suất lợi nhuận 14,22%. Mô hình hộ bà Sim thu khoảng 3,47 tỷ đồng, chi phí khoảng 3,02 tỷ đồng, lợi nhuận trên 452 triệu đồng, tỷ suất 13,04%. Cộng hai mô hình, lợi nhuận đạt khoảng 965 triệu đồng trên 1 ha cho một vụ nuôi, phù hợp với đánh giá lợi nhuận trên 900 triệu đồng/ha của báo cáo. Chênh lệch giữa hai hộ không lớn, cho thấy quy trình có tính ổn định khi áp dụng ở các ao khác nhau.

Từ thực tế ao nuôi, đề tài tiến hành hoàn thiện quy trình so với quy trình gốc. Mật độ nuôi được chọn ở mức 25 con/m², ngưỡng thấp trong khoảng 25–30 con/m² của quy trình tham chiếu; cỡ giống thả 2 gram/con; thời gian nuôi 7,5 tháng với thời vụ chính từ tháng 4 đến tháng 6; cỡ thương phẩm 0,7 kg/con. Quy trình mới điều chỉnh chế độ thay nước, mỗi lần thay một phần ba đến hai phần ba lượng nước, và cho chạy quạt nước toàn thời gian khi cá đạt trên 200 gram/con, thay cho chạy theo giờ. Việc điều chỉnh chăm sóc, cho ăn theo thời tiết, cách thay nước và chế độ quạt nước được nhóm nghiên cứu nhận định là những yếu tố góp phần tạo nên năng suất cao. Theo kế hoạch, việc hoàn thiện quy trình dựa trên theo dõi, so sánh đối chiếu các mô hình để chọn ra điểm có hiệu quả cao nhất, rồi lấy ý kiến tại hội thảo khoa học tổ chức vào đầu năm 2026.

Cân cá thu hoạch.

Sản xuất chỉ thực sự bền vững khi đầu ra được bảo đảm, nên kết nối tiêu thụ là nội dung không thể thiếu. Hợp tác xã sản xuất và Thương mại Thủy sản Xuyên Việt đã ký hợp đồng với các hộ nuôi, bao tiêu 70% sản lượng cá thương phẩm với giá 61.000 đồng/kg. Qua 5 đợt thu mua tại mỗi hộ, hợp tác xã đã tiêu thụ 41.331 kg cá của hộ ông Kế và 39.813 kg của hộ bà Sim, tổng cộng hơn 81 tấn, có hóa đơn, chứng từ kèm theo. Chất lượng cá đáp ứng yêu cầu an toàn thực phẩm. Về truyền thông, đề tài thực hiện một phóng sự trên Đài Truyền hình Hải Phòng, một băng hình tuyên truyền về mô hình và hai bản tin khoa học công nghệ đăng trên Cổng thông tin của Sở Khoa học và Công nghệ Hải Phòng.

Ý nghĩa của kết quả này có thể nhìn ở ba tầng. Về khoa học, đây là quy trình nuôi thương phẩm cá chuối hoa đầu tiên ở Hải Phòng, tạo cơ sở cho những nghiên cứu tiếp theo; đơn vị chủ trì làm chủ được công nghệ, có cơ sở để chuyển giao sau khi đề tài kết thúc và nâng cao trình độ cho đội ngũ cán bộ tham gia. Về thực tiễn, mô hình mang lại thu nhập cao, cung cấp sản phẩm an toàn cho siêu thị và cửa hàng thực phẩm, góp phần đa dạng hóa đối tượng nuôi nước ngọt và tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng. Về môi trường, nuôi các loài cá có giá trị cao giúp giảm áp lực khai thác tự nhiên, bảo vệ nguồn lợi thủy sản; đồng thời cá chuối hoa là loài ăn tạp, có khả năng tận dụng nguồn hữu cơ nên góp phần cải thiện môi trường nước.

Tuy nhiên, nhóm thực hiện cũng thẳng thắn chỉ ra những điều kiện để nghề phát triển bền vững. Cá chuối hoa vẫn là đối tượng nuôi tương đối mới, đòi hỏi kiến thức kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý và vốn đầu tư ban đầu lớn; nguồn giống vẫn là mắt xích còn phụ thuộc. Vì vậy, đề tài kiến nghị Sở Khoa học và Công nghệ tiếp tục nghiên cứu, chuyển giao công nghệ sản xuất giống để người nuôi chủ động nguồn giống, giảm chi phí đầu vào. Đối với Sở Nông nghiệp và Môi trường, đề nghị xem xét cho phép mở rộng nuôi tại các vùng đủ điều kiện về nguồn nước, môi trường và hạ tầng, tăng cường hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát giống, môi trường, hỗ trợ liên kết tiêu thụ và có chính sách hỗ trợ đào tạo, tập huấn.

Có thể nói, đề tài do Công ty cổ phần dinh dưỡng Việt Anh Continental Group chủ trì, KS. Trần Văn Ngọc làm chủ nhiệm, đã hoàn thành cả ba mục tiêu và bốn nội dung đề ra: khảo sát, chọn địa điểm; xây dựng mô hình; hoàn thiện quy trình; kết nối tiêu thụ và tuyên truyền. Quan trọng hơn, kết quả đã chứng minh với người nông dân rằng, khi có quy trình khoa học, hướng dẫn kỹ thuật và đầu ra rõ ràng, một loài cá từng nằm trong Sách Đỏ có thể trở thành đối tượng nuôi hiệu quả. Khi các điều kiện về giống và chính sách được hoàn thiện, mô hình ở Tân An và Thanh Miện hoàn toàn có thể trở thành điểm tham quan, học tập để nhân rộng ra nhiều vùng nuôi khác của Hải Phòng.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu tại Trung tâm Công nghệ thông tin và truyền thông Hải Phòng./.