Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Nghiên cứu giải pháp kỹ thuật phòng chống bệnh héo vàng Panama hại chuối trên địa bàn tỉnh Hải Dương (07/10/2026)

Trong giới nghiên cứu cây trồng, bệnh héo vàng Panama trên chuối được ví như một “bản án tử hình” sinh học. Lý do không khó hiểu: tác nhân gây bệnh là nấm Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) tồn tại rất lâu trong đất, có nghiên cứu ghi nhận bào tử hậu của nấm có thể sống trên 20 năm mà không cần cây chuối. Một khi đã xâm nhập, vườn chuối có thể bị xóa sổ gần như hoàn toàn, và mảnh đất ấy rất khó trồng lại. Điều đáng lo hơn, chủng TR4 (Tropical Race 4) đang lan rộng toàn cầu và đã xuất hiện ở Việt Nam, tấn công cả nhóm chuối tiêu (Cavendish), nhóm từng được coi là kháng bệnh.

Chuối là cây ăn quả có diện tích và sản lượng đứng đầu trong các loại cây ăn quả ở Việt Nam, vừa phục vụ tiêu dùng nội địa vừa là mặt hàng xuất khẩu tiềm năng. Tại thành phố Hải Phòng hiện nay, chuối đã trở thành một trong những cây trồng chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp trọng điểm, tập trung ở các vùng bãi ven sông như Thanh Hà, Kim Thành, Kinh Môn và vùng giáp ranh Khoái Châu của Hưng Yên. Đặc thù canh tác tập trung, việc kiểm soát nguồn giống và nguồn đất còn nhiều hạn chế khiến bệnh héo vàng Panama đang lây lan cục bộ và có xu hướng lan rộng.

Trước thực trạng đó, Viện Bảo vệ thực vật, do ThS. Tạ Hoàng Anh làm chủ nhiệm, đã thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp tỉnh “Nghiên cứu giải pháp kỹ thuật phòng chống bệnh héo vàng Panama hại chuối trên địa bàn tỉnh Hải Dương”. ThS. Nguyễn Hồng Tuyên là thư ký, cùng các thành viên là cán bộ của Viện và các Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp huyện Tứ Kỳ, Thanh Hà. Đề tài đặt hai mục tiêu: xây dựng mô hình ứng dụng giải pháp kỹ thuật phòng, chống bệnh và hoàn thiện quy trình phòng chống bệnh héo vàng Panama phù hợp với điều kiện Hải Dương.

Hiện trạng chuối bị gãy đổ sau bão Yagi tại Thanh Hà và Tứ Kỳ - Hải Dương.

Công việc bắt đầu bằng một câu hỏi tưởng đơn giản: bệnh đang ở đâu và gây hại đến mức nào? Qua điều tra hiện trạng, nhóm nghiên cứu nhận thấy chuối, chủ yếu là chuối tiêu và chuối tây, là cây trồng chủ lực mang lại hiệu quả kinh tế cao cho địa phương, nhưng cách sản xuất còn mang nặng tính truyền thống. Có tới 80,0–86,7% nông hộ tự nhân giống bằng cách tách chồi, và duy trì thói quen canh tác hai năm mới trồng lại. Theo nhóm nghiên cứu, đây chính là nguyên nhân tích lũy và lây lan nguồn bệnh trong đất. Đề tài ghi nhận 11 đối tượng sâu, bệnh hại chuối tại Hải Dương, trong đó bệnh héo vàng Panama do nấm Foc, kết hợp với sự hỗ trợ của tuyến trùng ký sinh rễ trong quá trình xâm nhiễm, được xác định là nguy hiểm nhất.

Các con số về mức độ gây hại cho thấy vấn đề không hề nhỏ. Bệnh xuất hiện ở 100% số vườn được điều tra, tỷ lệ nhiễm phổ biến 10–15%, có nơi trên 40%, gây sụt giảm diện tích trồng rõ rệt. Cây nhiễm bệnh thường biểu hiện triệu chứng sau 6–7 tháng trồng và thường bị gãy đổ hoặc chết trước khi thu hoạch, gây thất thu năng suất. Những cây nhiễm muộn vẫn cho thu hoạch nhưng khối lượng buồng giảm 41,8–45,2%, quả nhỏ và mẫu mã kém. Đáng chú ý, 100% người dân được phỏng vấn chưa có kiến thức đúng về đặc điểm dịch tễ cũng như kỹ thuật phòng chống; thị trường hoàn toàn chưa có thuốc hóa học đặc trị; việc phòng trừ chủ yếu mang tính tự phát, áp dụng sai thời điểm và chưa hiệu quả. Việc theo dõi quy luật phát sinh cho thấy bệnh bắt đầu xuất hiện sau 6–7 tháng trồng, tăng mạnh và đạt đỉnh ở cuối vụ, vào tháng 1–2 dương lịch đối với chuối Tết tại Thanh Hà, và tháng 5 hoặc tháng 11 dương lịch tùy vụ trồng tại Tứ Kỳ.

Biết rõ “kẻ thù”, nhóm nghiên cứu chuyển sang tìm lời giải kỹ thuật, theo nguyên tắc kết hợp nhiều biện pháp thay vì trông chờ vào một loại thuốc. Nhóm biện pháp canh tác là nền tảng, nhằm ngăn chặn sự phát tán và xử lý nguồn nấm. Sử dụng màng ngăn cơ học để cách ly nguồn bệnh giúp giảm tỷ lệ bệnh từ 12,59% ở đối chứng xuống 8,89%, đạt hiệu quả 29,41% sau sáu tháng; biện pháp này giúp khoanh vùng, không cho bệnh lan ra ngoài đường biên. Kết hợp phân NPK với phân chuồng đã xử lý bằng Trichoderma kìm hãm mật độ nấm Foc tốt nhất ở tháng thứ 2 và thứ 4, hiệu quả khoảng 50%. Với tàn dư cây bệnh, chế phẩm Bio-EM phân hủy nhanh chất xơ và tiêu diệt nấm, đạt hiệu quả 73,21–74,99% sau năm ngày xử lý.

Biện pháp sinh học được xác định là giải pháp cốt lõi, bền vững và an toàn cho sinh trưởng của cây chuối. Xử lý lặp lại ba lần, lần đầu từ 3–5 ngày sau trồng, sau đó cách nhau hai tháng, giúp duy trì mật độ nấm Foc ở mức thấp kéo dài đến mười tháng, giữ chỉ số bệnh ở mức an toàn so với đối chứng không xử lý. Hai chế phẩm sinh học được thử nghiệm là Tricô-ĐHCT và Bionite-WP có khả năng ức chế nấm trong đất tương đương nhau, đạt 51,41–54,26% ở tháng thứ 2 và thứ 4; song xét hiệu quả giảm bệnh trên cây, Tricô-ĐHCT vượt trội hơn.

Đối với đất tái canh đã nhiễm bệnh trên 10%, thuốc hóa học được xem là công cụ can thiệp nhanh, nhưng phải áp dụng nghiêm ngặt. Kết quả thử nghiệm cho thấy thuốc làm giảm mạnh mật độ bào tử nấm Foc sau một tháng xử lý, hiệu lực đạt đỉnh sau lần xử lý thứ ba và giảm dần sau 4–6 tháng. Hoạt chất mới Vavina (cyclobutrifluram) có hiệu lực cao nhất, đạt 68,75% sau hai tháng và giữ mức 52,94% sau bốn tháng. Tổ hợp Tervigo với Miravis kìm hãm nấm tốt hơn các thuốc đơn lẻ; Banner Maxx và Tilt Super đạt hiệu lực tương đương nhau, trên 60% sau hai tháng. Ngược lại, thuốc trừ tuyến trùng Velum dùng đơn lẻ cho hiệu quả kém nhất, chỉ 11,76% vì không chuyên trị nấm.

Trên cơ sở những kết quả đó, Viện Bảo vệ thực vật đã hoàn thiện và ban hành quy trình phòng chống bệnh héo vàng Panama hại chuối trên địa bàn tỉnh Hải Dương vào cuối năm 2025. Điểm mới của quy trình là địa phương hóa và định lượng hóa ba nhóm biện pháp canh tác, sinh học và hóa học, đồng thời quy định rõ chu kỳ xử lý: tưới gốc ba lần sau trồng, lần đầu từ 3–5 ngày, sau đó mỗi hai tháng, với lượng nước thuốc tăng dần theo tuổi rễ cây. Việc cập nhật các hoạt chất tiên tiến, kết hợp giải pháp hạ tầng đồng bộ, giúp kiểm soát triệt để mầm bệnh và bảo đảm an toàn sinh học cho vùng trồng chuối tập trung.

Quy trình không chỉ nằm trên giấy. Đề tài đã tổ chức bốn lớp tập huấn với hơn 200 lượt người dự, gồm nông dân trồng chuối và cán bộ địa phương thuộc các xã Thanh Hà và Lạc Phượng của Hải Phòng. Mô hình ứng dụng được triển khai trên 4 ha trong hai năm 2024 và 2025, ở hai huyện Thanh Hà và Tứ Kỳ (trước sáp nhập). Năm đầu, hiệu quả giảm bệnh đạt 21,43% ở Tứ Kỳ và 26,09% ở Thanh Hà. Sang năm 2025, khi các giải pháp được hoàn thiện, hiệu quả giảm bệnh tăng vọt lên 56,45% ở Tứ Kỳ và 52,83% ở Thanh Hà, kéo theo năng suất tăng 25,87% và 37,65%.

Về tuyên truyền, đề tài phối hợp với Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông thành phố Hải Phòng xây dựng hai video clip, mỗi năm một clip dài 5–10 phút, giới thiệu hoạt động của đề tài. Một bài báo khoa học cũng được đăng trên Tạp chí Bảo vệ thực vật số 1 năm 2026. Toàn bộ sản phẩm gồm báo cáo điều tra hiện trạng và đánh giá mức độ gây hại, báo cáo tổng hợp kết quả thực hiện và quy trình phòng chống đã được nghiệm thu ở cả hai cấp hội đồng với mức “Đạt”, sau đó được chỉnh sửa, hoàn thiện.

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đưa ra những kiến nghị rõ ràng cho từng đối tượng. Với cơ quan quản lý và chính quyền địa phương, cần tổ chức tập huấn, nhân rộng quy trình đến các vùng trồng chuối tập trung, đồng thời hỗ trợ kinh phí xây dựng mô hình mẫu kết hợp hội nghị đầu bờ để nông dân tham quan, thảo luận và học hỏi. Cần kiểm soát chặt chẽ chất lượng cây giống cấy mô, hướng dẫn cung ứng kịp thời các hoạt chất thế hệ mới và chế phẩm sinh học đạt chuẩn, cũng như cung cấp chế phẩm Bio-EM để xử lý triệt để tàn dư cây bệnh, ngăn dịch lây lan qua dòng nước.

Với hộ nông dân, các khuyến cáo thiết thực hơn: không trồng chuối nơi trũng, bắt buộc lên luống cao 30–40 cm, đào rãnh thoát nước, bón vôi bột 500–1.000 kg/ha cho đất tái canh; dùng màng ngăn cơ học để cách ly gốc bệnh; bổ sung phân chuồng hoặc hữu cơ vi sinh; ủ tàn dư cây bệnh ngay tại ruộng và tuyệt đối không vứt xuống kênh rạch. Tuân thủ chu kỳ xử lý ba lần: với vườn bệnh nhẹ dùng Tricô-ĐHCT hoặc Bionite-WP; với đất tái canh nhiễm nặng trên 10% phải phối hợp song song thuốc trừ nấm và thuốc trừ tuyến trùng, không dùng đơn lẻ thuốc tuyến trùng. Đối với các công ty thuốc bảo vệ thực vật, một số thuốc đã thử nghiệm hiệu quả nhưng chưa đăng ký trên cây chuối cần được đăng ký bổ sung vào danh mục được phép sử dụng.

Tóm lại, nhiệm vụ do Viện Bảo vệ thực vật chủ trì, ThS. Tạ Hoàng Anh làm chủ nhiệm, đã làm rõ hiện trạng và mức độ gây hại của bệnh héo vàng Panama, hoàn thiện quy trình phòng chống phù hợp điều kiện Hải Dương và chứng minh hiệu quả của quy trình qua mô hình thực tế. Bệnh chưa thể tiêu diệt triệt để, nhưng có thể kiểm soát nếu người trồng thay đổi thói quen từ tự nhân giống, canh tác kéo dài sang áp dụng đồng bộ các biện pháp canh tác, sinh học và hóa học đúng thời điểm. Hướng nghiên cứu tiếp theo mà nhóm tác giả đề xuất là sản xuất chế phẩm sinh học phòng trừ sâu đục thân chuối (Odoiporus longicollis), một đối tượng gây hại khác cần được quan tâm để bảo vệ bền vững những vườn chuối ven sông của Hải Phòng.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu tại Trung tâm Công nghệ thông tin và truyền thông Hải Phòng./.