Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Xây dựng mô hình nhân giống và trồng hoa lan ứng dụng công nghệ tưới tự động tại huyền Cù Lao Dung, tỉnh Sóc Trăng (30/09/2026)

Trên bình diện quốc tế, thị trường hoa lan có tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ. Theo CBI (2007), 25 quốc gia thuộc Liên minh châu Âu (EU) chi tiêu trung bình 13,7 tỷ USD mỗi năm cho các sản phẩm hoa lan cắt cành, chủ yếu là các giống Dendrobium và Oncidium, chiếm gần 50% tổng lượng tiêu thụ toàn cầu. Nhật Bản tiêu thụ khoảng 5,4 triệu USD và Hoa Kỳ đạt tới 5,5 tỷ USD/năm. Ở Việt Nam, mặc dù diện tích trồng lan chỉ chiếm khoảng 10% tổng diện tích trồng hoa, nhưng nhờ điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm và kinh nghiệm canh tác truyền thống, ngành hoa lan đang có tiềm năng phát triển vượt trội trong tương lai gần.

Tuy nhiên, ngành sản xuất hoa lan tại địa phương vẫn đang ở quy mô nhỏ lẻ, dựa chủ yếu vào kinh nghiệm truyền thống. Công nghệ canh tác còn hạn chế, thiếu tính đồng bộ; năng suất và chất lượng hoa chưa ổn định. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu lao động nông nghiệp, biến động thời tiết bất thường và hiệu quả sử dụng nước thấp đang cản trở quá trình mở rộng quy mô sản xuất. Đặc biệt, hệ thống tưới tiêu thủ công vừa tốn nhân công, vừa gây lãng phí nước và phân bón, ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế và tính bền vững của chuỗi giá trị hoa lan. Do đó, việc ứng dụng công nghệ tưới tự động – kết hợp giữa cảm biến IoT, điều khiển thông minh và kỹ thuật vi-môi trường (microclimate control) – vào trồng lan là giải pháp cấp thiết, nhằm tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên nước, nâng cao chất lượng cây trồng và thích ứng hiệu quả với điều kiện khí hậu biến đổi.

Xuất phát từ thực tiễn đó, Hợp tác xã Hoa lan Cù Lao Dung đã  triển khai đề tài “Xây dựng mô hình nhân giống và trồng hoa lan ứng dụng công nghệ tưới tự động tại huyện Cù Lao Dung, tỉnh Sóc Trăng”. Do KS. Thạch Anh Duy làm chủ nhiệm. Đề tài tập trung triển khai những nội dung chính sau: (1) Hoàn thiện quy trình nhân giống và quy trình trồng hoa lan denro chớp và denro nắng bằng phương pháp tách chiết phù hợp với điều kiện tại địa phương; (2) Xây dựng mô hình nhân giống và trồng hoa lan ứng dụng công nghệ tưới phun tự động với quy mô 250m2 trong nhà lưới.

Hai giống Dendrobium chớp và Dendrobium nắng là đối tượng được lựa chọn nghiên cứu của nhóm thực hiện đề tài. Đây là hai giống lan được thị trường ưa chuộng, có giá trị kinh tế cao, phù hợp với thị hiếu của người tiêu dùng, và đặc biệt thích nghi tốt với điều kiện sinh thái vùng Cù Lao Dung – nơi có nền nhiệt cao, độ ẩm lớn, cường độ chiếu sáng mạnh và mùa khô kéo dài. Hai giống này cũng dễ trồng, dễ chăm sóc, thích hợp với mô hình sản xuất trong nhà lưới và có nhu cầu nước tưới vừa phải, rất thuận lợi cho việc ứng dụng hệ thống tưới phun tự động. 

(1) Hoàn thiện quy trình nhân giống và quy trình trồng hoa lan denro chớp và denro nắng bằng phương pháp tách chiết phù hợp với điều kiện tại địa phương:

Nhóm thực hiện dự án đã chọn cây mẹ là cây lan Dendro chớp và Dendro nắng được trồng tại hợp tác xã Hoa lan Cù Lao Dung, cây được chọn đều có độ tuổi từ 4 – 6 tháng để cắt lấy chồi non. Chọn 250 cây Dendro nắng và 250 cây Dendro chớp khỏe mạnh, không bị sâu bệnh, dị tật. Chiều cao từ 20 – 30 cm. Mỗi cây mẹ tách từ 01 – 03 giả hành.

Quy trình Nhân giống hoa lan dendro chớp và dendro nắng bằng phương pháp tách chiết gồm 7 bước:

Quy trình kỹ thuật tách chiết hoa lan Dendrobium

Trong nghiên cứu này, nhóm thực hiện đã kế thừa Quy trình kỹ thuật và định mức kinh tế kỹ thuật trên cây lan Dendrobium (Hoàng thảo hay Đăng lan) ban hành kèm theo Quyết định số 4226/QĐ-UBND ngày 27/11/2017 của UBND tỉnh Đồng Nai làm cơ sở áp dụng. Nhóm đã có sự điều chỉnh ở bước tách chiết nhằm phù hợp hơn với điều kiện thực tế sản xuất và mục tiêu nâng cao hiệu quả nhân giống.

Cụ thể, tại bước tách giả hành, quy trình tham khảo đề xuất cắt từ 02–03 giả hành cho mỗi đơn vị cây giống, trong khi nghiên cứu này linh hoạt điều chỉnh xuống còn 01–03 giả hành tùy theo tình trạng sinh trưởng của cây mẹ. Sự thay đổi này cho phép tận dụng tối đa nguồn vật liệu giống, đặc biệt trong trường hợp cây mẹ có nhiều giả hành khỏe mạnh nhưng kích thước không đồng đều.

Việc bổ sung phương án tách 01 giả hành mang lại một số ưu điểm đáng kể. Thứ nhất, làm tăng số lượng cây con thu được từ mỗi cây mẹ, qua đó nâng cao hệ số nhân giống. Thứ hai, tạo điều kiện chọn lọc các giả hành khỏe, hạn chế việc phải ghép các giả hành kém chất lượng vào cùng một đơn vị như trong quy trình cũ. Điều này góp phần nâng cao tính đồng đều và chất lượng cây con sau tách chiết.

Tuy nhiên, việc tách đơn lẻ 01 giả hành cũng tiềm ẩn một số rủi ro nhất định, đặc biệt là khả năng sống sót có thể thấp hơn do cây con có nguồn dự trữ dinh dưỡng hạn chế hơn so với cụm 2–3 giả hành. Trong nghiên cứu này, tỷ lệ sống của cây vẫn đạt mức cao (92–94%), cho thấy với điều kiện chăm sóc phù hợp, đặc biệt là việc ứng dụng hệ thống tưới phun sương tự động giúp duy trì độ ẩm ổn định, các hạn chế này đã được khắc phục hiệu quả.

Như vậy, cải tiến trong quy trình tách chiết của nhóm không chỉ giúp tăng hệ số nhân giống mà còn vẫn đảm bảo tỷ lệ sống và sinh trưởng của cây con. Điều này chứng tỏ việc điều chỉnh linh hoạt số lượng giả hành trong mỗi đơn vị tách là phù hợp với điều kiện thực tiễn, đồng thời góp phần hoàn thiện hơn quy trình nhân giống hoa lan Dendrobium theo hướng hiệu quả và ứng dụng cao.

Cây con sau khi chiết tách.

(2) Xây dựng mô hình nhân giống và trồng hoa lan ứng dụng công nghệ tưới phun tự động với quy mô 250m2 trong nhà lưới:

Đối với quy trình trồng và chăm sóc, nhà lưới được cải tạo trên diện tích 250 m², có kích thước dài 25 m, rộng 10 m và cao 4 m. Khu vực trồng sử dụng lưới đen che phủ khoảng 65% ánh sáng, tạo điều kiện hạn chế ánh nắng trực tiếp nhưng vẫn bảo đảm nhu cầu quang hợp của cây. Nhiệt độ đo được trong nhà lưới dao động khoảng 27–29°C vào ban ngày và 19–20°C vào ban đêm; độ ẩm ghi nhận khoảng 65–81%, độ ẩm trung bình theo dõi trong 30 ngày đạt khoảng 72%. Nền nhà lưới được lót bạt cao su thay cho phương án tráng xi măng theo thiết kế ban đầu do điều kiện vận chuyển vật tư; báo cáo đánh giá sự điều chỉnh này không ảnh hưởng đến sinh trưởng của lan và giúp giảm chi phí đầu tư hạ tầng.

Hệ thống tưới phun sương tự động được lắp đặt với máy bơm công suất 1,5 HP, đường ống chính PVC, các đường ống nhánh LDPE và béc phun sương bố trí theo khoảng cách khoảng 1 m. Cảm biến nhiệt độ và độ ẩm được đặt ở khu vực trung tâm nhà lưới, kết nối với bộ điều khiển qua Wi-Fi. Bộ điều khiển tiếp nhận dữ liệu môi trường, so sánh với ngưỡng cài đặt và điều khiển máy bơm hoạt động; khi điều kiện nhiệt độ, độ ẩm đạt yêu cầu, hệ thống tự động ngừng tưới. Hệ thống có các chế độ tự động, bán tự động và thủ công để phục vụ vận hành, kiểm tra và bảo trì. Trong mô hình trồng thương phẩm, chế độ tưới được cài đặt hai lần mỗi ngày vào khoảng 6 giờ sáng và 3 giờ chiều; hệ thống đồng thời kích hoạt tưới khi nhiệt độ vượt 30°C và độ ẩm xuống dưới 50% để duy trì nhiệt độ và độ ẩm thích hợp cho cây.

Cây lan được bố trí trên các kệ sắt có lót vỉ nhựa, sử dụng chậu đường kính 14–16 cm và khoảng cách giữa các chậu khoảng 20 cm, bảo đảm thuận lợi cho việc chăm sóc và lưu thông không khí. Cây giống mới tách chiết, còn yếu được che lưới phù hợp để giảm cường độ ánh sáng. Phân bón được phun định kỳ hai lần mỗi tuần, sử dụng các loại NPK và chế phẩm bổ trợ theo nồng độ nêu trong quy trình. Công tác phòng trừ sâu bệnh tập trung duy trì giàn lan thông thoáng, sử dụng giá thể thoát nước tốt, thường xuyên kiểm tra cây và thu gom, tiêu hủy lá bị bệnh để hạn chế lây lan.

Trong quá trình thực hiện dự án đã hướng dẫn 03 thành viên Hợp tác xã hoa lan Cù Lao Dung nắm vững quy trình trồng hoa lan ứng dụng công nghệ tưới phun sương tự động, đồng thời có thể tự khắc phục sửa chữa một số lỗi khi vận hành hệ thống. Tổ chức Hội thảo giới thiệu kết quả thực hiện dự án và quảng bá cho mô hình, đồng thời kết nối tiêu thụ sản phẩm.

Sau quá trình triển khai, đề tài đã hoàn thiện quy trình nhân giống bằng phương pháp tách chiết đối với hai giống Dendro chớp và Dendro nắng. Kết quả theo dõi cho thấy tỷ lệ sống sau tách chiết đạt 92% đối với Dendro chớp và 94% đối với Dendro nắng. Ở mô hình nhân giống, từ 250 cây mẹ của mỗi giống, nhóm thực hiện thu được 300 cây con mỗi giống. Sau bốn tháng, cây con Dendro chớp có chiều cao trung bình 17,2 cm, trung bình 8,6 lá/cây và đường kính thân 0,9 cm; cây Dendro nắng có chiều cao trung bình 17,4 cm, trung bình 8,7 lá/cây và đường kính thân 0,9 cm. Các chỉ tiêu này cho thấy cây con thích nghi và sinh trưởng tương đối tốt trong điều kiện nhà lưới có tưới tự động.

Đối với mô hình trồng hoa lan thương phẩm, đề tài bố trí 250 cây Dendro chớp và 750 cây Dendro nắng. Sau bốn tháng trồng và chăm sóc, cây Dendro chớp đạt chiều cao trung bình 26,4 cm, 17,3 đốt/cây, đường kính thân 1,47 cm và tỷ lệ sống 93%. Cây Dendro nắng đạt chiều cao trung bình 27,1 cm, 18,1 đốt/cây, đường kính thân 1,48 cm và tỷ lệ sống 96%. Khi so sánh với mô hình đối chứng tưới thủ công, tỷ lệ sống của mô hình ứng dụng tưới tự động cao hơn: Dendro chớp đạt 93% so với 89%; Dendro nắng đạt 96% so với 85%. Các kết quả cho thấy mô hình đáp ứng các chỉ tiêu kỹ thuật đặt ra và hỗ trợ cây sinh trưởng ổn định hơn.

Một kết quả quan trọng khác là hiệu quả sử dụng nước. Với diện tích 250 m², lượng nước tưới của phương pháp thủ công được ghi nhận khoảng 333,3 lít/ngày, tương đương 10 m³/tháng. Khi áp dụng hệ thống tưới phun sương tự động có cảm biến, lượng nước giảm còn khoảng 216,7 lít/ngày, tương đương 6,5 m³/tháng, tức giảm khoảng 35%. Việc điều khiển tưới theo dữ liệu nhiệt độ và độ ẩm giúp phân phối nước đồng đều, hạn chế tưới dư thừa và giảm phụ thuộc vào thao tác thủ công.

Khả năng duy trì và nhân rộng mô hình được đánh giá tích cực do quy trình nhân giống bằng tách chiết tương đối dễ áp dụng, hệ thống tưới có thể vận hành theo các chế độ khác nhau và mô hình đã được triển khai trong điều kiện sản xuất thực tế tại địa phương. Hợp tác xã Hoa lan Cù Lao Dung tiếp tục quản lý, sử dụng nhà lưới, hệ thống tưới và các trang thiết bị đã được đầu tư; đồng thời có trách nhiệm bảo quản, sửa chữa và nâng cấp khi cần thiết. Kết quả dự án đã được phổ biến thông qua hội thảo, tham quan mô hình, tổng kết và các phương tiện truyền thông để các hộ trồng lan, tổ hợp tác và đơn vị sản xuất có nhu cầu tham khảo, tiếp nhận.

Kết quả của đề tài đã xây dựng được quy trình nhân giống và trồng hoa lan Dendro chớp, Dendro nắng phù hợp với điều kiện tại Cù Lao Dung; hình thành mô hình nhà lưới 250 m² ứng dụng tưới phun sương tự động có cảm biến; đạt tỷ lệ sống cao ở cả giai đoạn nhân giống và trồng thương phẩm; đồng thời giảm khoảng 35% lượng nước tưới so với phương pháp thủ công. Kết quả không chỉ có ý nghĩa về mặt kỹ thuật mà còn mở ra hướng sản xuất hoa lan theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm lao động và nâng cao giá trị sản phẩm. Việc tiếp tục duy trì, hoàn thiện và nhân rộng mô hình sẽ góp phần đa dạng hóa cơ cấu cây trồng, phát triển sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ và tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu dự án tại Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Hải Phòng./.