Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Nghiên cứu và biên soạn địa chí Cần Thơ: địa lý và lịch sử Cần Thơ (28/09/2026)

Ngày 05/8/2020, Bộ Chính trị (khóa XII) ban hành Nghị quyết số 59- NQ/TW “Về xây dựng và phát triển thành phố Cần Thơ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” đã nêu rõ quan điểm, mục tiêu đến năm 2030: “Xây dựng và phát triển thành phố Cần Thơ là thành phố sinh thái, văn minh, hiện đại mang đậm bản sắc văn hóa sông nước vùng đồng bằng sông Cửu Long; là trung tâm của vùng về dịch vụ thương mại, du lịch, logistics, công nghiệp chế biến, nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, giáo dục và đào tạo, y tế chuyên sâu, khoa học công nghệ, văn hóa, thể thao; là đô thị hạt nhân vùng đồng bằng sông Cửu Long; đời sống vật chất và tinh thần của người dân đạt mức cao; tổ chức đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh; quốc phòng, an ninh được bảo đảm vững chắc”. Tầm nhìn đến năm 2045: “Cần Thơ là thành phố sinh thái, văn minh, hiện đại mang đậm bản sắc sông nước vùng đồng bằng sông Cửu Long; thuộc nhóm các thành phố phát triển khá ở Châu Á”. Ngày 11/01/2022, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 45/2022/QH về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển thành phố Cần Thơ.

Trước yêu cầu đó, Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy Cần Thơ đã tiến hành triển khai Đề tài “Nghiên cứu và biên soạn Địa chí Cần Thơ: Địa lý và Lịch sử Cần Thơ” do Ths Nguyễn Ngọc Tâm làm chủ nhiệm. Đề tài hướng đến việc nghiên cứu, hệ thống hóa và biên soạn những tri thức cơ bản về vùng đất Cần Thơ trên các phương diện địa lý hành chính, địa lý tự nhiên, địa lý dân cư, sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử, di tích, di vật và danh thắng. Nội dung được xem xét theo tiến trình lịch sử từ khi hình thành vùng đất Trấn Giang đến nay, qua đó phản ánh quá trình hình thành, xây dựng và phát triển của thành phố.

Thành ủy Cần Thơ tổ chức hội nghị thông qua các quyết định thành lập
Ban Chỉ đạo, Ban Biên soạn Địa chí Cần Thơ, Ban Chủ nhiệm đề tài

Việc triển khai đề tài xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của quá trình phát triển Cần Thơ trong giai đoạn mới. Công trình Địa chí Cần Thơ xuất bản năm 2002 có giá trị quan trọng, đã tập hợp tư liệu về lịch sử hình thành, địa lý, dân cư, truyền thống đấu tranh, kinh tế, văn hóa và xã hội của địa phương. Tuy nhiên, tư liệu của công trình chủ yếu cập nhật đến năm 2000, trong khi Cần Thơ trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ năm 2004, có vị trí và vai trò ngày càng lớn trong vùng đồng bằng sông Cửu Long. Những thay đổi về địa giới, tổ chức hành chính, dân cư, điều kiện tự nhiên và kết quả phát triển đặt ra yêu cầu rà soát, bổ sung và sắp xếp lại tư liệu theo chuẩn mực thống nhất.

Một cơ sở quan trọng khác của đề tài là Bộ Quy chuẩn biên soạn Địa chí Quốc gia Việt Nam, được xây dựng nhằm thống nhất phương pháp nghiên cứu, cấu trúc, quy mô, hình thức trình bày và thể lệ biên soạn địa chí cấp tỉnh. Việc vận dụng quy chuẩn này giúp công trình Địa chí Cần Thơ có tính hệ thống, khoa học, thuận lợi cho tra cứu và có khả năng kết nối với bộ Địa chí Quốc gia. Theo định hướng chung, Địa chí Cần Thơ được tổ chức thành ba quyển gồm Địa lý và Lịch sử, Kinh tế và Xã hội, Văn hóa. Đề tài này tập trung vào quyển Địa lý và Lịch sử, là một bộ phận quan trọng trong tổng thể công trình.

Mục tiêu chính của đề tài là nghiên cứu, hệ thống hóa kiến thức và biên soạn về địa lý, lịch sử Cần Thơ theo tiến trình từ khi thành lập vùng đất Trấn Giang cho  đến nay. Các mục tiêu cụ thể gồm tập hợp tư liệu về vị trí, phạm vi và quá trình hình thành địa lý hành chính; nghiên cứu điều kiện địa lý tự nhiên, địa chất, khí hậu, thủy văn, sông ngòi, đất đai, sinh vật và biến đổi khí hậu; hệ thống hóa thông tin về dân số, phân bố dân cư, cơ cấu dân cư, lao động và mức sống; lựa chọn, ghi nhận các sự kiện lịch sử tiêu biểu; biên soạn về những nhân vật có đóng góp quan trọng; đồng thời tập hợp tư liệu về di tích, di vật và danh thắng trên địa bàn thành phố.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung vào thành phố Cần Thơ trong tiến trình lịch sử từ khi hình thành vùng đất Trấn Giang đến nay. Cách tiếp cận được xác định theo hướng biên mục và sự kiện, nghĩa là ghi chép, mô tả, cung cấp thông tin về từng đối tượng theo không gian, thời gian và nội dung cụ thể, bảo đảm thuận lợi cho việc tra cứu. Nội dung được phân chia thành các chương tương ứng với từng nhóm đối tượng; trong mỗi chương có các mục nhỏ, mô tả đối tượng một cách toàn diện và có hệ thống. Cách tổ chức này vừa bảo đảm tính tổng hợp của địa chí, vừa giúp người đọc dễ tìm kiếm thông tin theo chủ đề.

Nguồn tư liệu sử dụng khá đa dạng, bao gồm tư liệu thành văn, tài liệu lưu trữ, sách và công trình nghiên cứu đã công bố, số liệu thống kê, bản đồ, biểu đồ, hình ảnh, hiện vật, tư liệu truyền miệng, thông tin trên mạng và kết quả khảo sát thực tế. Đề tài kế thừa có chọn lọc nội dung của Địa chí Cần Thơ năm 2002 cùng các công trình nghiên cứu về lịch sử, địa lý và con người Cần Thơ; đồng thời bổ sung tư liệu mới thuộc giai đoạn thành phố trực thuộc Trung ương từ năm 2004 đến năm 2024. Việc kế thừa không đơn thuần sao chép nội dung cũ mà thực hiện rà soát, đối chiếu, điều chỉnh và cập nhật để bảo đảm phù hợp với phạm vi và yêu cầu biên soạn mới.

Phương pháp nghiên cứu chính gồm: phương pháp lịch sử, thống kê, tổng hợp, phương pháp chuyên gia và phương pháp kế thừa. Phương pháp lịch sử giúp sắp xếp sự kiện theo tiến trình phát triển, đặt lịch sử Cần Thơ trong mối liên hệ với lịch sử dân tộc và vùng Nam Bộ. Phương pháp thống kê, tổng hợp được sử dụng để hệ thống hóa số liệu địa lý, dân cư và các thông tin liên quan. Phương pháp chuyên gia được triển khai thông qua việc mời các nhà khoa học, cán bộ lãnh đạo, quản lý qua các thời kỳ và chuyên gia chuyên ngành tham gia góp ý, tư vấn, thẩm định. Phương pháp kế thừa giúp lựa chọn những tư liệu có giá trị từ các công trình trước đây, kết hợp với nguồn tư liệu mới để xây dựng nội dung cập nhật.

Quy trình thực hiện được triển khai theo các bước có quan hệ chặt chẽ. Trước hết, nhóm nghiên cứu tổng quan tình hình biên soạn địa chí trong nước, nghiên cứu Bộ Quy chuẩn biên soạn Địa chí Quốc gia Việt Nam và xây dựng thể lệ, đề cương chi tiết cho quyển Địa lý và Lịch sử Cần Thơ. Đây là bước định hướng về phạm vi, đối tượng, tiêu chí lựa chọn tư liệu, cấu trúc chương mục và văn phong trình bày. Trong quá trình xây dựng đề cương, nhóm nghiên cứu tổ chức trao đổi, hội thảo để tiếp thu ý kiến của các nhà khoa học, chuyên gia và cán bộ có kinh nghiệm, qua đó hoàn thiện yêu cầu nội dung trước khi tiến hành sưu tầm tư liệu.

Nhóm nghiên cứu tổ chức thu thập tư liệu về địa lý hành chính, địa lý tự nhiên và địa lý dân cư. Tư liệu được khai thác từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, Cổng thông tin điện tử thành phố, thư viện, Cục Thống kê, Bảo tàng Cần Thơ và các sở, ngành có liên quan như tài nguyên và môi trường, kế hoạch và đầu tư, khoa học và công nghệ, nông nghiệp, lao động, văn hóa, thể thao và du lịch. Báo cáo cho biết nhóm nghiên cứu đã thu thập 29 tư liệu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II và 45 tư liệu cung cấp thông tin giai đoạn 2004–2024 từ các cơ quan, đơn vị và nguồn liên quan. Ngoài ra, đề tài tiếp nhận thông tin từ các địa phương, tổ chức trao đổi theo nhóm và khảo sát thực tế tại một số địa điểm, cơ sở lưu giữ hồ sơ, hình ảnh.

Đối với tư liệu lịch sử, nhóm nghiên cứu tập trung lựa chọn các sự kiện có ý nghĩa đối với quá trình hình thành và phát triển vùng đất Trấn Giang – Cần Thơ, đồng thời ghi nhận những nhân vật tiêu biểu có đóng góp trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế – xã hội, văn hóa – nghệ thuật, quân sự, quốc phòng và an ninh. Việc lựa chọn sự kiện được đặt trong cách phân kỳ chung của lịch sử dân tộc, nhưng vẫn chú ý những sự kiện có tính đặc thù, liên quan trực tiếp đến địa phương. Tư liệu về nhân vật được xem xét trên cơ sở vai trò, đóng góp và tác động tích cực đối với tiến trình lịch sử Cần Thơ. Đối với di tích, di vật, đề tài chú trọng những công trình, địa điểm và hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học; đối với danh thắng, tập hợp các cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm kết hợp cảnh quan với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử, thẩm mỹ và khoa học.

Công tác thẩm định được thực hiện qua nhiều cấp độ. Các nhóm chuyên môn về địa lý, lịch sử, di tích, di vật và danh thắng tiến hành rà soát bước đầu; sau đó, chuyên gia và cơ quan chức năng tham gia góp ý, kiểm tra độ chính xác của tư liệu. Báo cáo nêu việc tổ chức thẩm định 36 báo cáo tập hợp tư liệu, trong đó có 19 báo cáo về địa lý hành chính, địa lý tự nhiên và địa lý dân cư; 14 báo cáo về sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử và di tích; 3 báo cáo về danh thắng. Ngoài ra, các chuyên gia còn thẩm định 6 báo cáo tổng hợp và 7 chương của quyển Địa lý và Lịch sử Cần Thơ. Quá trình này góp phần hạn chế sai sót, bảo đảm tính khách quan, thống nhất và độ tin cậy của nội dung biên soạn.

Đề tài đã xây dựng được hệ thống nội dung và bản thảo quyển Địa lý và Lịch sử Cần Thơ dựa trên kế thừa Địa chí Cần Thơ năm 2002 về địa lý và lịch sử, đồng thời đối chiếu các tư liệu cũ và tư liệu mới cập nhật đến năm 2024; bổ sung mục di tích lịch sử-văn hoá và danh thắng. Bố cục theo trình tự: Phần Mở đầu; Chương 1: Địa lý hành chính; Chương 2: Địa lý tự nhiên; Chương 3: Địa lý dân cư; Chương 4: Sự kiện lịch sử; Chương 5. Nhân vật chí; Chương 6. Di tích lịch sử- văn hoá; Chương 7: Danh thắng.

Chương 1 về địa lý hành chính: Tổng hợp tư liệu và biên soạn địa lý hành chính về vị trí địa lý; phạm vi địa lý hành chính; quá trình hình thành địa lý hành chính và bộ máy quản lý hành chính Cần Thơ và các đơn vị hành chính cấp quận/ huyện trực thuộc thành phố Cần Thơ. Bao gồm: (1) Thành phố Cần Thơ; (2) Địa lý hành chính Trấn Giang - Cần Thơ từ năm 1739 - 1867 và Cần Thơ từ năm 1868 - 1954; (3) Địa lý hành chính Cần Thơ từ năm 1954 - 1975; (4) Địa lý hành chính Cần Thơ từ năm 1975 - 1991 và Cần Thơ từ năm 1992 - 2003; (5) Địa lý hành chính Cần Thơ từ năm 2004 - 2024; (6) Vị trí địa lý; phạm vi địa lý hành chính và bộ máy quản lý hành chính cấp quận; (7) Vị trí địa lý; phạm vi địa lý hành chính và bộ máy quản lý hành chính cấp huyện.

Chương 2 về địa lý tự nhiên: Tổng hợp tư liệu và biên soạn địa lý tự nhiên về lịch sử địa chất Cần Thơ; thời tiết và khí hậu; về chế độ thủy văn và sông ngòi; địa hình, địa chất, khoáng sản và thổ nhưỡng; sinh vật và biến đổi khí hậu ở Cần Thơ. Bao gồm: (1) Đặc điểm địa chất Cần Thơ; (2) Thời tiết và khí hậu; chế độ thủy văn và sông ngòi; (3) Địa hình, địa chất, khoáng sản và thổ nhưỡng; (4) Sinh vật; (5) Biến đổi khí hậu ở Cần Thơ; (6) Kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu.

Chương 3 về địa lý dân cư:  Tổng hợp tư liệu và biên soạn địa lý dân cư về địa lý dân cư qua các thời kỳ; dân số; gia tăng dân số (tự nhiên; cơ học); cơ cấu dân cư (cơ cấu theo giới, tuổi, trinh độ học vấn, thành phần dân tộc, tôn giáo,…); già hóa dân số; lực lượng lao động; mật độ dân số; dân số thành thị và dân số nông thôn; đô thị hóa; mức sống người dân. Bao gồm: (1) Đặc điểm địa lý dân cư Cần Thơ qua các thời kỳ; (2) Dân số; mật độ dân số; số hộ dân cư; (3) Cơ cấu dân cư; (4) Gia tăng dân số tự nhiên và cơ học; (5) Lực lượng lao động và mức sống cua người dân.

Chương 4 về sự kiện lịch sử: Ghi nhận sự kiện lịch sử từ khởi nguồn đến giữa thế kỷ XIX (1858); biên niên sự kiện lịch sử từ giữa thế kỷ XIX đến năm 1945; sự kiện lịch sử từ năm 1945 đến năm 1975 và sự kiện lịch sử từ năm 1975 đến nay. Trong đó tập trung các sự kiện lịch sử có tính đặc thù liên quan trực tiếp đến quá trình hình thành và phát triển vùng đất Trấn Giang - Cần Thơ từ năm 1739 đến năm 2024. Bao gồm: (1) Đặc điểm sự kiện lịch sử vùng đất Trấn Giang - Cần Thơ; (2) Sự kiện lịch sử thời nhà Nguyễn từ năm 1839 - 1867; (3) Sự kiện lịch sử thời Pháp thuộc từ năm 1868 - 1954; (4) Sự kiện lịch sử thời cách mạng giải phóng Miền Nam từ 1954 - 1975; (5) Sự kiện lịch sử từ sau ngày 30/4/1975 đến năm 2024.

Chương 5 về nhân vật chí:  Nhân vật lịch sử được ghi nhận là nhân vật đã hy sinh, đã qua đời; đã nghỉ hưu và hiện còn sống có đóng góp quan trọng, tiêu biểu qua mỗi thời kỳ lịch sử trên lĩnh vực chính trị, kinh tế - xã hội, văn hóa, quốc phòng - an ninh; Bà Mẹ Việt Nam anh hùng; Anh hùng lao động; Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân; danh hiệu Nhà giáo Nhân dân; Thầy thuốc Nhân dân; những nhân vật lịch sử đã được Hội đồng nhân dân TP. Cần Thơ đặt tên đường. Bao gồm: (1) Nhân vật tiêu biểu vùng đất Trấn Giang - Cần Thơ từ năm 1739 - 1945; (2) Nhân vật tiêu biểu Cần Thơ từ năm 1945 - 1975; (3) Nhân vật tiêu biểu trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; (4) Danh mục Bà Mẹ Việt Nam anh hùng; nhân vật tiêu biểu trong sự phát triển thành phố Cần Thơ; (5) Danh mục nhân vật lịch sử được Hội đồng nhân dân TP. Cần Thơ chọn đặt tên đường.

Chương 6 về di tích lịch sử – văn hóa: Ghi nhận những di tích lịch sử đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp thành phố; di chỉ khảo cổ học văn hóa Óc Eo Nhơn Thành (xã Nhơn Nghĩa, huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ). Bao gồm: (1) Đặc điểm về di tích, di vật trên địa bàn Cần Thơ; (2) Di tích khảo cổ học Văn hóa Óc Eo Nhơn Thành (xã Nhơn Nghĩa, huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ); (3) Các di tích lịch sử - văn hóa đã được xếp hạng di tích cấp Quốc gia; (4) Các di tích lịch sử - văn hóa đã được xếp hạng di tích cấp thành phố và Mục: Các Bảo vật quốc gia hiện đang bảo tồn tại thành phố Cần Thơ.

Chương 7 về danh thắng: Ghi nhận danh thắng mang dấu ấn quá trình hình thành và phát triển Cần Thơ; danh thắng gắn với các di tích, cảnh quan sinh thái và du lịch.

Ngoài bảy chương nội dung, đề tài còn biên soạn phần Mở đầu của Địa chí Cần Thơ và phần giải thích thuật ngữ, từ ngữ sử dụng trong quyển Địa lý và Lịch sử. Cách trình bày được định hướng theo văn phong trần thuật, ngắn gọn, rõ ràng, phổ thông và khách quan; hạn chế diễn đạt rườm rà, phóng đại, suy luận hoặc đưa quan điểm cá nhân của người biên soạn. Tư liệu, chú thích và xuất xứ được sắp xếp theo quy định của quy chuẩn. Quyển sách không tách phụ lục riêng mà tích hợp thông tin, chú thích và giải thích vào nội dung chính, nhằm bảo đảm tính thống nhất và thuận lợi cho việc tra cứu.

Đề tài “Nghiên cứu và biên soạn Địa chí Cần Thơ: Địa lý và Lịch sử Cần Thơ” là công trình kế thừa giá trị của Địa chí Cần Thơ năm 2002, đồng thời rà soát, cập nhật và bổ sung tư liệu cho giai đoạn phát triển mới của thành phố. Đề tài đã nghiên cứu, hệ thống hoá kiến thức, biên soạn về địa lý hành chính, địa lý tự nhiên, địa lý dân cư, sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử, di tích, di vật, danh thắng Cần Thơ theo tiến trình lịch sử từ khi thành lập vùng đất Trấn Giang đến nay, bảo đảm Quy chuẩn biên soạn Địa chí Quốc gia Việt Nam,được cụ thể hoá qua Quy chế biên soạn Địa chí Cần Thơ. Là nguồn tư liệu chính thức, có tính hệ thống và toàn diện về địa lý, lịch sử xác hợp với vị trí, vai trò cua thành phố Cần Thơ – đô thị loại I trực thuộc Trung ương; giúp các sở, ngành chức năng của thành phố Cần Thơ có cơ sở khoa học và thực tiễn trong việc tham mưu, đề xuất, hoạch định các chương trình phát triển kinh tế - xã hội; làm tư liệu phục vụ hoạt động nghiên cứu, tra cứu, bảo tồn, giáo dục truyền thống địa phương; đồng thời quảng bá về vị trí, vai trò, tiềm năng của thành phố Cần Thơ – trung tâm động lực của khu vực đồng bằng sông Cửu Long. 

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu dự án tại Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Hải Phòng./.