Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Báo cáo Kinh tế Việt Nam 2025: Nỗ lực hoàn thành kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2025 (22/06/2026)

Nhiệm vụ khoa học cấp Bộ năm 2025 với tên gọi "Báo cáo Kinh tế Việt Nam 2025: Nỗ lực hoàn thành kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2025" được thực hiện bởi Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, do TS. Phạm Anh Tuấn làm chủ nhiệm. Đây là một trong những công trình nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và chính sách quan trọng không chỉ đối với Viện mà còn với toàn bộ hệ thống hoạch định chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Bối cảnh ra đời của nhiệm vụ nghiên cứu này được đặt trong một giai đoạn đặc biệt đầy biến động của cả kinh tế thế giới lẫn kinh tế trong nước. Trong giai đoạn 2023-2024, tình hình kinh tế toàn cầu tiếp tục chịu sức ép từ nhiều phía: hậu quả kéo dài của đại dịch Covid-19 chưa được hóa giải hoàn toàn, xung đột Nga-Ukraine làm đứt gãy chuỗi cung ứng năng lượng và lương thực, cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, lạm phát ở mức cao buộc các ngân hàng trung ương lớn phải thắt chặt chính sách tiền tệ và duy trì lãi suất cao trong thời gian dài. Những yếu tố này cộng hưởng với nhau khiến tăng trưởng toàn cầu suy giảm, nhu cầu tiêu dùng hạ thấp ở nhiều đối tác thương mại lớn, các thị trường tài chính và tiền tệ quốc tế bất ổn.

Tỷ trọng xuất khẩu của khu vực FDI trong tổng xuất khẩu giai đoạn 2024-
2025

Với Việt Nam - một nền kinh tế đang phát triển có độ mở lớn, quy mô còn khiêm tốn, năng suất lao động và năng lực cạnh tranh còn hạn chế, những tác động từ bên ngoài càng trở nên rõ rệt và đa chiều, đặc biệt trên các phương diện xuất khẩu, thu hút đầu tư nước ngoài, tỷ giá, lãi suất và thu ngân sách. Bên cạnh đó, những hạn chế, bất cập nội tại của nền kinh tế tích lũy qua nhiều năm, từ thị trường bất động sản, trái phiếu doanh nghiệp đến hệ thống ngân hàng, cũng bộc lộ rõ hơn trong điều kiện khó khăn.

Năm 2025 là năm cuối của Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2021-2025, cũng là thời điểm bản lề để nhìn lại toàn bộ hành trình 5 năm và rút ra những bài học định hướng cho giai đoạn 2026-2030. Tuy nhiên, đến thời điểm triển khai nhiệm vụ này, hầu như chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào thực hiện đánh giá tổng thể, độc lập và có hệ thống về kết quả thực hiện toàn bộ Kế hoạch 5 năm 2021-2025, ngoài các báo cáo định kỳ của Chính phủ. Khoảng trống học thuật đó đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có một nghiên cứu chuyên sâu từ phía cơ quan khoa học, vừa bổ sung luận cứ khách quan cho các đánh giá chính sách, vừa đề xuất định hướng chiến lược cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Đó chính là lý do ra đời của nhiệm vụ khoa học cấp Bộ này.

Nghiên cứu tiến hành phân tích toàn diện bối cảnh quốc tế và trong nước tác động đến nền kinh tế. Về phía quốc tế, năm 2025 là thời điểm kinh tế toàn cầu tiếp tục tăng trưởng thấp hơn xu hướng dài hạn. Nổi bật nhất là sự leo thang rõ rệt trong chính sách bảo hộ thương mại của Mỹ với việc áp thuế nhập khẩu lên nhiều mặt hàng chủ chốt như thép, nhôm, ô tô, linh kiện, kéo theo phản ứng mạnh từ các đối tác thương mại và đẩy căng thẳng địa chính trị thương mại lên mức cao. Trong bối cảnh đó, Việt Nam với tư cách là nền kinh tế xuất khẩu phụ thuộc nhiều vào thị trường Mỹ đứng trước áp lực kép: vừa phải đối phó với rủi ro từ thuế quan, vừa phải điều chỉnh chiến lược đa dạng hóa thị trường và nâng cao giá trị gia tăng nội địa.

Về bối cảnh trong nước, giai đoạn này chứng kiến nhiều chiến lược, chính sách lớn được ban hành và bước vào triển khai thực thi, mô hình chính quyền địa phương hai cấp được thí điểm, khoa học công nghệ và chuyển đổi số được thúc đẩy mạnh hơn. Bên cạnh những thuận lợi đó, biến đổi khí hậu và thiên tai tiếp tục diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống một bộ phận dân cư.

Về tổng quan kinh tế năm 2025, nhóm nghiên cứu phân tích sâu các trục nội dung gồm tăng trưởng kinh tế, thương mại, đầu tư, lao động việc làm, doanh nghiệp, thị trường tài chính tiền tệ, kinh tế số và kinh tế xanh. Tăng trưởng GDP quý I/2025 đạt 6,93%, cao hơn cùng kỳ năm 2024 (5,66%), với động lực chủ yếu đến từ khu vực công nghiệp chế biến chế tạo và xuất khẩu. Tuy nhiên, cầu nội địa phục hồi còn thận trọng do lãi suất thực còn cao và điều kiện tài chính quốc tế chưa nới lỏng đủ mạnh. Lạm phát trong năm duy trì ở mức kiểm soát được, lãi suất biến động không lớn nhưng giao động khá bất thường, đồng VND có xu hướng mất giá nhẹ so với các đồng tiền chủ chốt trong khi cung tiền tăng mạnh. Về phát triển kinh tế số và kinh tế xanh, báo cáo ghi nhận những bước tiến đáng kể trong chuyển đổi số quốc gia và phát triển năng lượng tái tạo, song cũng chỉ ra những hạn chế về hạ tầng, thể chế và nguồn nhân lực trong hai lĩnh vực còn nhiều tiềm năng này.

Nghiên cứu đánh giá kết quả thực hiện các chỉ tiêu kinh tế trong Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 2021-2025, tập trung đánh giá 07 chỉ tiêu kinh tế cốt lõi mà Quốc hội đặt ra theo Nghị quyết số 16/2021/QH15.

Về tốc độ tăng trưởng GDP: Kế hoạch đặt ra mục tiêu tăng trưởng bình quân 6,5 - 7%/năm cho giai đoạn 2021-2025. Thực tế cho thấy năm 2021, đại dịch Covid-19 bùng phát mạnh đã kéo GDP chỉ tăng 2,56%, mức thấp nhất trong hơn ba thập kỷ. Năm 2022, kinh tế phục hồi ấn tượng với mức tăng 8,02%. Năm 2023 chậm lại ở 5,05% do cầu thế giới suy giảm. Năm 2024 tăng 7,09% và năm 2025 ước đạt 8,02%. Tính chung cả giai đoạn 2021-2025, GDP bình quân ước tăng khoảng 6,3%/năm - cao hơn nhiệm kỳ trước (6,2%) và vượt cả hai quỹ đạo tăng trưởng giả định về quy mô GDP, nhưng chỉ tiêu tốc độ tăng trưởng bình quân vẫn bị xếp "không đạt" do ảnh hưởng của năm 2021 và 2023. Điều này phản ánh một thực tế quan trọng: thách thức lớn nhất không nằm ở khả năng đạt mức tăng cao trong vài năm, mà là duy trì tăng trưởng ổn định, không gián đoạn trong trung hạn.

Về GDP bình quân đầu người, năm 2025 ước đạt 4.900 - 5.000 USD, hoàn thành mục tiêu kế hoạch, thậm chí tiệm cận kịch bản cao. Thu nhập bình quân đầu người tăng khoảng 40% so với năm 2020, một mức tăng đáng chú ý trong bối cảnh nhiều nền kinh tế còn chưa phục hồi như trước đại dịch.

Về tỷ trọng công nghiệp chế biến chế tạo trong GDP: Mặc dù duy trì ở mức cao khoảng 24 - 24,7% GDP, song chỉ tiêu không vượt được mức 25% như kế hoạch đề ra, phản ánh sự phụ thuộc lớn vào khu vực FDI và cơ cấu sản xuất thiên về gia công - lắp ráp, khiến giá trị gia tăng nội địa còn thấp.

Về đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP): Giai đoạn 2021-2023, đóng góp của TFP giảm xuống còn khoảng 39 - 40%, thấp hơn đáng kể so với giai đoạn 2016-2020. Đến năm 2024-2025, nhờ sản xuất phục hồi và chuyển đổi số diễn ra mạnh hơn, đóng góp của TFP tăng trở lại và ước đạt khoảng 47% vào năm 2025, vượt mục tiêu kế hoạch. Tuy nhiên, tính bình quân cả giai đoạn vẫn chỉ tiệm cận mức 45%, chưa đạt kỳ vọng ban đầu.

Về năng suất lao động xã hội: Duy trì xu hướng tăng qua các năm nhưng biến động mạnh; bình quân giai đoạn 2021-2024 tính theo tốc độ tăng kép chưa đạt mục tiêu trên 6,5%/năm. Về tỷ lệ đô thị hóa: Đạt khoảng 44,3% năm 2024 và dự kiến 44,9% năm 2025, cao hơn kế hoạch trung gian nhưng vẫn thấp hơn mục tiêu cuối kỳ. Về tỷ lệ bội chi ngân sách nhà nước: Giai đoạn 2021-2025 duy trì bội chi khoảng 3,6 - 3,7% GDP, phù hợp mục tiêu, nhờ thu ngân sách tăng mạnh trong một số năm và tiến độ giải ngân đầu tư công chậm. Tuy nhiên, cơ cấu thu vẫn phụ thuộc nhiều vào các khoản thu dễ biến động như xuất nhập khẩu và đất đai.

Dự báo, giải pháp và kiến nghị chính sách cung cấp tầm nhìn hướng về tương lai. Về triển vọng kinh tế Việt Nam năm 2026, báo cáo dự báo tăng trưởng vẫn được duy trì ở mức tích cực nhờ động lực từ xuất khẩu và đầu tư công, dù chịu áp lực từ cạnh tranh thương mại Mỹ-Trung ngày càng gay gắt hơn và xu hướng giảm phát thải toàn cầu đặt ra các yêu cầu tuân thủ mới với doanh nghiệp xuất khẩu. Cho giai đoạn 2026-2030, kinh tế thế giới được dự báo bước vào giai đoạn chuyển tiếp quan trọng, khi tăng trưởng phụ thuộc nhiều hơn vào đổi mới sáng tạo, kinh tế số và kinh tế xanh, trong khi căng thẳng địa chính trị và sự phân tách công nghệ giữa các cường quốc sẽ tiếp tục định hình lại chuỗi cung ứng toàn cầu.

Về kiến nghị chính sách, nhóm nghiên cứu đề xuất hướng xử lý đồng thời theo cả ngắn hạn (năm 2026) và trung hạn (2026-2030). Trong ngắn hạn, ưu tiên hàng đầu là tăng cường phối hợp chính sách tài khóa và tiền tệ để duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, tránh mở rộng tín dụng nhanh vào các lĩnh vực rủi ro. Song song đó, cần khai thác đà tăng trưởng xuất khẩu đồng thời giảm rủi ro phụ thuộc vào một số thị trường và ngành hàng trọng yếu. Trong trung hạn, trọng tâm chiến lược là chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ dựa vào vốn và lao động sang dựa vào năng suất, đổi mới sáng tạo và kinh tế số; phát triển công nghiệp nền tảng và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa trong các chuỗi giá trị; hoàn thiện thể chế quản trị kinh tế để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.

Nghiên cứu đã cung cấp một bức tranh toàn diện, có chiều sâu phân tích về kinh tế Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt. Về phương diện khoa học, nghiên cứu đã lấp đầy một khoảng trống quan trọng: thực hiện đánh giá độc lập, hệ thống từ góc nhìn học thuật đối với toàn bộ 07 chỉ tiêu kinh tế cốt lõi của Kế hoạch 2021-2025, từ đó cho thấy bức tranh phức tạp của một giai đoạn vừa ghi nhận nhiều thành tựu quan trọng vừa bộc lộ những hạn chế cấu trúc chưa được giải quyết.

Giai đoạn 2021-2025 là một giai đoạn đặc biệt, khi nền kinh tế Việt Nam vừa chịu cú sốc lớn chưa từng có, vừa thể hiện khả năng phục hồi mạnh mẽ. Hầu hết các cân đối vĩ mô quan trọng được duy trì ổn định, nhiều chỉ tiêu đạt hoặc vượt kế hoạch, môi trường kinh doanh tiếp tục cải thiện, vị thế quốc gia nâng lên trong bối cảnh tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. GDP bình quân đầu người năm 2025 ước đạt 4.900 - 5.000 USD, tăng khoảng 40% so với năm 2020, là một trong những chỉ tiêu có ý nghĩa xã hội - kinh tế lớn nhất của cả kế hoạch 5 năm. Tuy vậy, tốc độ tăng trưởng GDP bình quân chỉ đạt khoảng 6,3%/năm, thấp hơn mục tiêu 6,5 - 7%, cùng với những hạn chế về TFP, năng suất lao động, đô thị hóa và cơ cấu ngân sách đã nhấn mạnh yêu cầu cải cách mô hình tăng trưởng sâu rộng hơn trong giai đoạn tới.

Nghiên cứu cho thấy, Việt Nam cần bước sang giai đoạn 2026-2030 với tư duy phát triển dựa trên năng suất, khoa học công nghệ, kinh tế số, đổi mới sáng tạo và nền tảng thể chế hiện đại. Chỉ có như vậy, nền kinh tế mới có thể đạt tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao năng lực tự chủ trong môi trường quốc tế đầy biến động.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu tại Trung tâm Công nghệ thông tin và truyền thông Hải Phòng./.