Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Đánh giá ảnh hưởng của việc sử dụng trò chơi trực tuyến, mạng xã hội đến hành vi lệch chuẩn của học sinh phổ thông trên địa bàn tỉnh Hải Dương (nay là Tây thành phố Hải Phòng) (12/06/2026)

Trong những năm gần đây, hành vi lệch chuẩn của học sinh phổ thông đang trở thành vấn đề xã hội đáng lo ngại. Sự phát triển mạnh mẽ của Internet, mạng xã hội và các trò chơi trực tuyến đã làm thay đổi sâu sắc môi trường sống, học tập và giao tiếp của thế hệ trẽ. Bên cạnh những lợi ích không thể phủ nhận, môi trường kỹ thuật số cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sự phát triển nhân cách và hành vi của học sinh, đặc biệt khi thiếu sự giám sát và định hướng phù hợp từ gia đình, nhà trường và xã hội. Theo số liệu của Bộ Công an (2023), số vụ vi phạm pháp luật liên quan đến người chưa thành niên có xu hướng gia tăng, trong đó phần lớn thuộc nhóm tuổi từ 16 đến dưới 18 tuổi với các hành vi bạo lực, gây rối trật tự công cộng, trộm cắp. Một khảo sát đối với học sinh trung học cơ sở tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy khoảng 32,2% học sinh có biểu hiện thiếu lễ phép với giáo viên và gần 38% thường xuyên sử dụng ngôn ngữ thiếu chuẩn mực trong giao tiếp. Tại Việt Nam, các nghiên cứu chuyên sâu về mối liên hệ giữa việc sử dụng trò chơi trực tuyến, mạng xã hội với hành vi lệch chuẩn của học sinh phổ thông trong bối cảnh địa phương cụ thể vẫn còn hạn chế.

Nhận thức được tính cấp thiết đó, nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp thành phố “Đánh giá ảnh hưởng của việc sử dụng trò chơi trực tuyến, mạng xã hội đến hành vi lệch chuẩn của học sinh phổ thông trên địa bàn tỉnh Hải Dương (nay là Tây thành phố Hải Phòng)”, đã được triển khai thực hiện. Nhiệm vụ do Trường Đại học Hải Dương chủ trì, TS. Tạ Thị Thuý Ngân làm chủ nhiệm, thực hiện trong vòng 15 tháng (từ tháng 01/2025 đến tháng 3/2026). Mục tiêu của nhiệm vụ là đánh giá thực trạng sử dụng trò chơi trực tuyến, mạng xã hội ảnh hưởng đến hành vi lệch chuẩn của học sinh phổ thông trên địa bàn Tây thành phố Hải Phòng; đồng thời đề xuất các giải pháp và mô hình ngăn ngừa, khắc phục nhằm xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh và phát triển toàn diện cho học sinh.

Tần suất sử dụng game-online và mạng xã hội ở học sinh (theo đánh giá của cán bộ quản lý).

Nghiên cứu đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ các khái niệm cốt lõi, bao gồm: hành vi lệch chuẩn (deviant behavior), trò chơi trực tuyến (online game) và nghiện trò chơi trực tuyến (Online Game Addiction), mạng xã hội (social media) và nghiện mạng xã hội (Social Media Addiction), cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi lệch chuẩn của học sinh phổ thông. Theo các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước, hành vi lệch chuẩn được hiểu là những hành vi vi phạm các chuẩn mực xã hội đã được thừa nhận, thể hiện qua nhiều hình thức như vi phạm nội quy trường lớp, bạo lực học đường, nói tục, gian lận trong học tập hoặc thiếu tôn trọng thầy cô và những người xung quanh. Nghiên cứu cũng tổng quan các lý thuyết tiếp cận, trong đó lý thuyết hệ sinh thái phát triển của Bronfenbrenner được vận dụng như khung phân tích chủ đạo, giúp xem xét hành vi lệch chuẩn trong mối tương tác đa chiều giữa cá nhân, gia đình, nhà trường, cộng đồng và môi trường truyền thông số.

Đánh giá thực trạng sử dụng mạng xã hội và trò chơi trực tuyến trong học sinh phổ thông, kết quả khảo sát cho thấy việc sử dụng mạng xã hội đã trở thành hoạt động phổ biến trong đời sống của đại đa số học sinh. Các nền tảng được sử dụng nhiều nhất là TikTok, YouTube, Zalo và Facebook. Một bộ phận đáng kể học sinh sử dụng mạng xã hội với thời lượng và tần suất cao, thậm chí có dấu hiệu lạm dụng và nghiện. Tương tự, trò chơi trực tuyến (game online) cũng được nhiều học sinh tiếp cận từ sớm, với thời gian chơi tăng dần, đặc biệt ở học sinh nam. Kết quả nghiên cứu xác định rõ các nhóm trò chơi được ưa chuộng như bắn súng góc nhìn thứ nhất (FPS), chiến thuật thời gian thực (RTS) và nhập vai trực tuyến (MMORPG) - đây cũng là những thể loại có liên quan chặt chẽ hơn đến nguy cơ nghiện và hành vi gây hấn.

Về thực trạng hành vi lệch chuẩn trong học sinh phổ thông, nghiên cứu chỉ ra rằng các hành vi lệch chuẩn xuất hiện khá phổ biến trong nhóm được khảo sát và đa dạng về hình thức. Phổ biến nhất là các hành vi lệch chuẩn trong học tập (gian lận, trốn học, lơ là nhiệm vụ học tập), trong giao tiếp (nói tục, thiếu lễ phép, xúc phạm người khác cả trực tiếp lẫn qua mạng), và một số trường hợp có biểu hiện bạo lực ngôn ngữ hoặc thu mình xã hội. So sánh theo nhóm, học sinh nam có xu hướng biểu hiện hành vi lệch chuẩn nhiều hơn học sinh nữ; học sinh các lớp cuối cấp có mức độ lệch chuẩn cao hơn; và học sinh có học lực yếu thường gắn với các hành vi lệch chuẩn nghiêm trọng hơn. Đặc biệt, kết quả phân tích hồi quy bội khẳng định có mối tương quan thuận và có ý nghĩa thống kê giữa mức độ sử dụng mạng xã hội, game online và mức độ biểu hiện hành vi lệch chuẩn: khi mức độ sử dụng tăng lên thì nguy cơ hành vi lệch chuẩn cũng gia tăng tương ứng.

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi lệch chuẩn, nghiên cứu xác định một hệ thống các yếu tố tác động đa chiều, tương ứng với năm vòng sinh thái trong mô hình của Bronfenbrenner. Ở cấp độ cá nhân, các yếu tố như đặc điểm tâm lý, lòng tự trọng thấp, khả năng tự kiểm soát hành vi kém và xu hướng sử dụng mạng xã hội hoặc trò chơi để giải tỏa cảm xúc tiêu cực là những yếu tố nội tại thúc đẩy nguy cơ lệch chuẩn. ửe cấp độ gia đình, sự thiếu quan tâm, giám sát lỏng lẻ0 hoặc bất ổn trong cấu trúc gia đình có liên hệ chặt chẽ với mức độ lệch chuẩn cao hơn ở học sinh. ửe cấp độ nhà trường, kết quả khảo sát giáo viên và cán bộ quản lý cho thấy việc thiếu công cụ phát hiện sớm, thiếu chuyên gia tư vấn tâm lý học đường và hạn chế trong giáo dục kỹ năng số là những thách thức lớn. ửe cấp độ cộng đồng và môi trường số, các nội dung tiêu cực trên không gian mạng, bắt nạt trực tuyến (cyberbullying) và tác động từ nhóm bạn đồng đẳng được đánh giá là những yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi của học sinh.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đề tài đề xuất hệ thống giải pháp ngăn ngừa và khắc phục theo hướng tiếp cận đa tầng (Multi-Tiered Systems of Support - MTSS), tích hợp cả năm hệ sinh thái. Tầng 1 là phòng ngừa phổ quát, dành cho toàn bộ học sinh, tập trung vào nâng cao nhận thức, hình thành kỹ năng số (digital literacy), kỹ năng tự kiểm soát hành vi và xây dựng thói quen sử dụng mạng xã hội và trò chơi trực tuyến lành mạnh. Tầng 2 là can thiệp có chọn lọc, dành cho học sinh có dấu hiệu lệch chuẩn mức độ nhẹ hoặc có nguy cơ cao, với các biện pháp hỗ trợ cá nhân, phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên chủ nhiệm, phụ huynh và cán bộ tư vấn học đường. Tầng 3 là can thiệp chuyên sâu, dành cho học sinh có hành vi lệch chuẩn ở mức trung bình đến cao, bao gồm tư vấn tâm lý chuyên nghiệp, xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân (IEP) và phối hợp đa ngành giữa nhà trường, gia đình, y tế và chính quyền địa phương. Đề tài cũng xây dựng ba mô hình cụ thể: mô hình ngăn ngừa nghiện game online, mô hình phòng ngừa nghiện mạng xã hội và mô hình phòng ngừa - can thiệp - khắc phục hành vi lệch chuẩn liên quan đến game online và mạng xã hội.

Kết quả nghiên cứu của đề tài có giá trị cả về mặt khoa học lẫn thực tiễn. Đề tài đã bổ sung và phát triển cơ sở lý luận về hành vi lệch chuẩn của học sinh phổ thông trong bối cảnh xã hội số, đồng thời góp phần làm rõ cơ chế tác động của môi trường trực tuyến đến sự phát triển tâm lý, hành vi của lứa tuổi học đường. Việc tích hợp tiếp cận hệ sinh thái với mô hình phòng ngừa đa tầng và ứng dụng công cụ số đã mở rộng hướng tiếp cận nghiên cứu liên ngành giữa giáo dục học, tâm lý học và công nghệ giáo dục. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu nền tảng toàn diện và đáng tin cậy về thực trạng sử dụng mạng xã hội, trò chơi trực tuyến cũng như hành vi lệch chuẩn của học sinh phổ thông tại khu vực Tây thành phố Hải Phòng - một địa bàn có đặc thù của vùng đô thị hóa nhanh trên cơ sở sáp nhập tỉnh Hải Dương vào thành phố Hải Phòng. Số liệu này là căn cứ khoa học để các cơ sở giáo dục, cơ quan quản lý và phụ huynh xây dựng các chương trình giáo dục công dân số, phòng ngừa nghiện trực tuyến và hạn chế hành vi lệch chuẩn trong học sinh. Các mô hình can thiệp được đề xuất có tính khả thi cao, phù hợp với xu thế chuyển đổi số trong giáo dục và có thể triển khai thử nghiệm, nhân rộng tại các cơ sở giáo dục phổ thông trong cả nước.

Đề tài cũng kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo tiếp tục hoàn thiện chính sách về giáo dục an toàn số, tích hợp nội dung sử dụng mạng xã hội an toàn và phòng ngừa nghiện trò chơi trực tuyến vào chương trình giáo dục phổ thông; kiến nghị Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng quan tâm ban hành cơ chế hỗ trợ triển khai các chương trình phòng ngừa hành vi lệch chuẩn trong bối cảnh xã hội số; kiến nghị Sở Giáo dục và Đào tạo Hải Phòng xây dựng kế hoạch chuyên đề và tổ chức tập huấn cho đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý về kỹ năng nhận diện sớm và hỗ trợ học sinh có nguy cơ. Đối với các trường phổ thông, đề tài khuyến nghị từng bước ứng dụng các công cụ số trong quản lý hành vi học đường, bao gồm hệ thống khảo sát định kỳ, hồ sơ theo dõi hành vi số và phần mềm cảnh báo sớm kết nối phụ huynh – giáo viên – chuyên viên tư vấn, nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu rủi ro và hỗ trợ kịp thời đối với học sinh có biểu hiện lệch chuẩn.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu tại Trung tâm Công nghệ thông tin và truyền thông Hải Phòng./