Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Hoàn thiện quy trình sản xuất thử nghiệm một số giống hoa lan Hoàng Thảo và lan Hồ Điệp mới bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào quy mô công nghiệp (22/04/2026)

Ở Việt Nam, diện tích trồng hoa, cây cảnh ước khoảng 45.000 ha (gấp 8 lần năm 2000), giá trị sản lượng tăng bình quân 6 -8%/năm, đạt 350 triệu - 2,5 tỷ đồng/ha/năm; kim ngạch xuất khẩu hoa đã vượt 100 triệu USD, với các nhóm sản phẩm chủ lực gồm hoa lan, hoa hồng, hoa cúc. Trong nhóm cây hoa, hoa lan thuộc phân khúc “cao cấp”, được ưa chuộng rộng rãi và mang lại giá trị kinh tế nổi trội. Bên cạnh giá trị thẩm mỹ và tinh thần, sản xuất lan có thể đem lại thu nhập cao hơn nhiều lần so với trồng lúa và cao gấp 4 - 5 lần so với rau màu. Tuy nhiên, sản xuất hoa nói chung và hoa lan nói riêng ở Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn. Về giống, phần lớn nguồn giống lan đang sử dụng là nhập nội; số giống lai tạo, chọn lọc trong nước mang bản quyền Việt Nam còn hạn chế, đồng thời thiếu điều kiện sản xuất thử quy mô lớn và gặp rào cản bản quyền khi mở rộng thị trường, đặc biệt là xuất khẩu. Về kỹ thuật canh tác, nhiều cơ sở còn dựa vào kinh nghiệm nên năng suất, chất lượng chưa ổn định. Về nhân giống, phương pháp tách thân vẫn phổ biến; nuôi cấy mô mới ở quy mô nhỏ, quy trình chưa hoàn thiện, dẫn tới tỷ lệ biến dị cao, cây giống không đồng đều, sinh trưởng yếu và dễ nhiễm sâu bệnh.

Mô hình hoa lan Hoàng thảo thương phẩm.

Trên cơ sở nhận diện các khó khăn đó, giai đoạn 2011 - 2019, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hoa, Cây cảnh đã triển khai một số nhiệm vụ khoa họccông nghệ, tạo được một số giống lan mới như Hoàng thảo Den 08.5.2 và các giống lan Hồ điệp HĐ1, HĐ2, M8, HĐT1, HĐT2… với màu sắc đẹp, thích ứng rộng, sinh trưởng khỏe, hiệu quả kinh tế cao hơn 15 - 30% so với giống cũ. Tuy nhiên, quy trình nhân giống và sản xuất hoa thương phẩm cho các giống mới vẫn còn bất cập, chủ yếu do nhiều công đoạn chưa được chuẩn hóa theo hướng công nghiệp: môi trường nền còn pha chế thủ công; một số hóa chất khử trùng tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho người thao tác và có thể ảnh hưởng đến mẫu cấy; thành phần và chất lượng các phụ gia tự nhiên biến động theo mùa vụ dẫn tới độ ổn định thấp; vật liệu và thao tác đóng gói, bảo quản cây giống còn thủ công… Vì vậy, quy trình hiện hành chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất quy mô công nghiệp về số lượng lớn, chất lượng đồng đều và khả năng lặp lại. Do vậy, đề hoàn thiện quy trình Viện Nghiên cứu rau quả tiến hành triển khai dự án “Hoàn thiện quy trình sản xuất thử nghiệm một số giống hoa lan Hoàng Thảo và lan Hồ Điệp mới bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào quy mô công nghiệp” do TS. Nguyễn Văn Tiến làm chủ nhiệm.

Ban chủ nhiệm đã Đã tự công bố lưu hành được 04 giống hoa lan, gồm: giống hoa lan Hoàng thảo CF.22.03 (CF.25.03) sinh trưởng khỏe, có 11 - 12 hoa/cành, chiều dài cành hoa: 45 - 50 cm, năng suất cành: 5 - 6 cành/cây/năm; giống hoa lan Hồ điệp Trắng tuyết đại (Trắng tuyết đại 25) sinh trưởng khỏe, cành hoa 75 - 90 cm, ≥ 10 hoa/cành; giống hoa lan Hồ điệp Đỏ mười giờ (Đỏ mười giờ 25) sinh trưởng khỏe, cành hoa 75 - 90 cm, ≥ 10 hoa/cành; và giống hoa Tiểu kiều tím (Tiểu kiều tím 25) sinh trưởng khỏe, cành hoa 35 - 38 cm, ≥ 25 hoa/cành.

Trên cơ sở đó, Ban chủ nhiệm hoàn thiện 02 quy trình công nghệ nhân giống, bao gồm: Quy trình công nghệ nhân giống hoa lan Hoàng thảo bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào, công suất 1 triệu cây/năm và Quy trình công nghệ nhân giống hoa lan Hồ điệp bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào, công suất 2 triệu cây/năm. Quy trình chi tiết, đầy đủ, ngắn gọn, dễ hiểu, dễ áp dụng. Các quy trình đã được công nhận, nghiệm thu cấp cơ sở.

- Đã hoàn thiện 02 quy trình công nghệ sản xuất hoa, bao gồm: Quy trình công nghệ sản xuất hoa lan Hoàng thảo thương phẩm và Quy trình công nghệ sản xuất hoa lan Hồ điệp thương phẩm. Quy trình chi tiết, đầy đủ, ngắn gọn, dễ hiểu, dễ áp dụng và đã được công nhận, nghiệm thu cấp cơ sở.

- Đã tổ chức đào cho 10 cán bộ, kỹ thuật viên về kỹ thuật nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào và 10 cán bộ, kỹ thuật viên về kỹ thuật sản xuất hoa thương phẩm. Kết quả là học viên đã được trang bị các kiến thức cần thiết để có thể tham gia sản xuất hoa lan Hoàng thảo và Hồ điệp, làm cơ sở cho việc phát triển mở rộng sau này.

- Đã tổ chức sản xuất thử nhân giống được 1.000.000 cây lan Hoàng thảo in vitro với các chỉ tiêu không có vết sâu bệnh, đồng đều, chiều cao cây 5,5 - 5,8cm, lá xanh tươi, có 3,5 - 3,7 lá, có 5,2 - 5,4 rễ và 2.000.000 cây lan Hồ điệp in vitro với các chỉ tiêu không vết sâu bệnh, đồng đều, lá xanh, có 4,1 - 5,7 lá, chiều dài lá 4,7 - 5,5 cm, có 4,5 - 5,1 rễ. Tỷ lệ cây đạt xuất vườn ≥ 90%, giá thành giảm 20 % so với nhập khẩu.

- Đã xây dựng thành công mô hình cây giống 1 năm tuổi với quy mô 500m2, tương đương 15.000 cây giống cho mỗi chủng loại hoa lan Hoàng thảo và lan Hồ điệp. Mô hình hoa thương phẩm quy mô 2.000m2 cho mỗi chủng loại, tương đương 40.000 cây hoa lan Hoàng thảo và 50.000 cây hoa lan Hồ điệp.

Các quy trình công nghệ đã được hoàn thiện như sau:

(1) Quy trình công nghệ nhân giống hoa lan Hoàng thảo bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào

* Điều kiện cơ sở vật chất: Để sản xuất được 1.000.000 cây lan Hoàng thảo/năm thì cần đầu tư cơ sở vật chất như sau:Phòng rửa dụng cụ và cất nước: Diện tích khoảng 150 m2 gồm bồn rửa, chậu rửa, chổi cọ rửa, máy cất nước 1 lần...; Phòng chuẩn bị môi trường và hấp, sấy khử trùng: Diện tích khoảng 50m2; Phòng cấy mẫu: Diện tích khoảng 80 m2, đảm bảo điều kiện vô trùng, bao gồm có 10 tủ cấy vô trùng, điều hòa nhiệt độ và các dụng cụ nuôi cấy kèm theo; Phòng nuôi mẫu: Diện tích khoảng 300 m2, đảm bảo điều kiện vô trùng. Bao gồm 150 giàn nuôi mẫu (0,6 m x 1,0 m x 3,0 m) mỗi giàn 5 tầng có trang bị đèn chiếu sáng điều chỉnh được thời gian chiếu sáng và cường độ ánh sáng (2.000lux – 3.000 lux)

* Quy trình công nghệ nhân giống

- Lựa chọn cây mẹ: Cây mẹ được lựa chọn để vào mẫu phải là cây sinh trưởng phát triển tốt, không bị sâu bệnh hại và không bị tổn thương cơ giới. Cây mẹ cần được phun thuốc trừ nấm bệnh trước khi lấy mẫu 2 tuần.

- Giai đoạn vào mẫu tạo vật liệu khởi đầu: Mẫu cấy: Sử dụng chồi non in vivo có chiều cao 6 – 8 cm chứa các chồi nách và chồi đỉnh; Khử trùng mẫu; Môi trường nuôi cấy mẫu; Điều kiện phòng nuôi mẫu: Nhiệt độ 25 ± 2oC, cường độ chiếu sáng 2.200 – 2.500 lux, quang chu kỳ chiếu sáng 16h/ngày.

- Giai đoạn nhân nhanh: Sau 6 tuần nuôi cấy, khi mắt ngủ và chồi non đã phát triển thành chồi hoặc cụm chồi tiến hành cấy chuyển mẫu sang môi trường nhân nhanh; Môi trường nhân nhanh chồi: 2,5 g/l Hyponex + 0,5 mg/l BAP + 0,2 mg/l α-NAA + 100 ml/l ND đóng hộp + 7,5 g/l Bột chuối + 30 g/l đường sucrose + 0,2 g/l THT + 15mg/l chitosan + 6,5 g/l agar (pH 5,7); Định kỳ 45 ngày cấy chuyển 1 lần. Khi chồi đạt số lượng nhất định chồi sẽ được chuyển sang môi trường vươn thân; Điều kiện phòng nuôi mẫu: Nhiệt độ 25 ± 2oC, cường độ chiếu sáng 2.200 – 2.500 lux, quang chu kỳ chiếu sáng 16h/ngày.

- Giai đoạn vươn thân: Với giống hoa Hoàng thảo nói chung, quá trình vươn thân rất quan trọng để tạo cây hoàn chỉnh, khỏe mạnh trước khi đưa vào môi trường ra rễ. Sau 40 - 45 ngày cấy vào môi trường nhân nhanh, các cụm chồi tiếp tục hình thành. Tách các chồi từ các cụm chồi, lựa chọn các chồi khỏe mạnh, trưởng thành cụm (chồi hoàn chỉnh) và chuyển các chồi này vào môi trường vươn thân để cây cứng cáp, khỏe mạnh trước khi cấy vào môi trường tạo cây hoàn chỉnh; Môi trường vươn thân: 2,5 g/l Hyponex + 0,2 mg/l BAP + 0,1 mg/l α- NAA + 30g/l đường + 0,2 g/l THT + 6,5 g/l agar ; pH = 5,7; Điều kiện phòng nuôi mẫu: Nhiệt độ 25 ± 2oC, cường độ chiếu sáng 2.200 – 2.500 lux, quang chu kỳ chiếu sáng 16h/ngày.

- Giai đoạn tạo cây hoàn chỉnh:Sau 40 - 45 ngày cấy vào môi trường vươn thân, tiến hành cho cây ra rễ. Các chồi cấy vào môi trường ra rễ phải khỏe mạnh, đủ tiêu chuẩn về độ tuổi, đồng đều vì sau giai đoạn này là giai đoạn ngoài nhà mạ rất quan trọng đối với lan Hoàng thảo. Nếu cây không đủ già, rễ yếu, cây sẽ chết ngay khi ra ngôi. Các chồi cấy vào môi trường ra rễ phải khỏe mạnh, to mập, kích thước từ 2,5-3 cm. Sau 8 tuần nuôi cấy chồi đưa vào đã hình thành rễ và tạo cây hoàn chỉnh. Tiến hành đưa cây ra ngoài vườn ươm để huấn luyện và ra ngôi; Môi trường ra rễ: 2,5 g/l Hyponex + 0,5mg/l α-NAA + 7,5 g/l Bột chuối; 30 g/l đường + 0,3 g/l THT + 6,5 g/l agar (pH = 5,7); Điều kiện phòng nuôi mẫu: Nhiệt độ 25 ± 2oC, cường độ chiếu sáng 2.200 – 2.500 lux, quang chu kỳ chiếu sáng 16h/ngày; Khi cây con đủ điều kiện ra ngôi tiến hành tập nắng trong vòng 5 ngày trước khi tiến hành ra ngôi.

- Kỹ thuật ra ngôi, chăm sóc cây con: Tiêu chuẩn cây con khi ra ngôi: Cây con lan Hoàng thảo có 5 - 6 rễ và 3 - 4 lá, chiều cao cây đạt 5 - 6 cm, lá xanh đậm và mập, mang đặc điểm hình thái đặc trưng của giống; Chuẩn bị giá thể: Giá thể là dớn khô (rêu) được xử lý bằng chế phẩm EM, liều lượng 200ml/200 lít cho 50 kg giá thể, ngâm trong 30 phút, sau đó vắt khô; Xử lý cây con: sử dụng panh kẹp nhẹ nhàng gắp cây con trong bình, tránh gây tổn thương lá và đứt rễ cây; Chuẩn bị bầu và khay để cây: Bầu dùng để ra ngôi cây lan Hoàng thảo là chậu nhựa có lỗ thoát nước tạo điều kiện cho cây phát triển thuận lợi. Cây con mới ra ngôi dùng chậu 1.5 (kích thước 5 x 5 cm). Khay để cây: khay nhựa đen có 4 rãnh, chiều ngang rãnh 5 cm, 22 cây/1 khay; Kỹ thuật ra ngôi Quấn giá thể quanh rễ cây, độ chặt của giá thể vừa phải, mặt trên của giá thể cách miệng chậu 0,5 cm, định mức 1 kg giá thể khô trồng được 200 cây. Đặt cây trên khay, xếp lên giàn.

- Kỹ thuật chăm sóc cây con: Sau khi trồng cây vào giá thể tưới phun sương để cây ổn định trong giá thể. Cần để cây trong điều kiện nhiệt độ thích hợp 22 – 250C, độ ẩm 80 – 90 %, ánh sáng 30% trong 3 ngày đầu, sau đó tăng dần cường độ chiếu sáng đến 7 ngày đặt cây trong vườn ươm cường độ chiếu sáng 40 - 50 %. Đảm bảo độ ẩm đều liên tục là yếu tố quan trọng nhất trong giai đoạn này, do đó cần chú ý tưới cho cây đúng cách, vừa phải tùy vào điều kiện ngoại cảnh mà điều chỉnh mức tưới cho phù hợp. Sau 30 ngày trồng, khi cây rễ cây bắt đầu phát triển, phun phân tím với nồng độ 0,5g/l, kết hợp với Growroot với 1/2 liều lượng khuyến cáo. Phun tuần 2 lần, phun ướt đẫm lá (phun vào chiều tối và tưới rửa vào sáng hôm sau). Phun phòng bệnh lỡ cổ rễ do Rhizoctonia solani) gây ra bằng cách phun dung dịch iprodione (Rovral) vào gốc cây theo định kỳ 7-10 ngày. Sau khoảng 6 tháng ra ngôi, cây đạt 6 – 7 lá thật, chiều cao cây 7-8 cm, cây sẽ được đưa ra trồng thương phẩm.

(2) Quy trình nhân giống hoa lan Hồ Điệp bâng công nghệ nuôi cấy mô tế bào: 

(3) Quy trình công nghệ sản xuất hoa lan Hoàng thảo thương phẩm: 

(4) Quy trình công nghệ sản xuất hoa lan Hồ Điệp thương phẩm:

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu dự án tại Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Hải Phòng./.