Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Khôi nhung tại Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng (07/08/2026)

Giữa lòng bán đảo Sơn Trà, nơi được ví như "lá phổi xanh" của thành phố Đà Nẵng, có một loài cây thuốc quý đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng ngoài tự nhiên – đó là cây Khôi nhung (Ardisia silvestris Pit.), một dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền Việt Nam nhưng lại chưa từng được nghiên cứu bảo tồn một cách bài bản tại chính nơi nó được phát hiện. Xuất phát từ thực tế đó, đề tài "Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Khôi nhung tại Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng" đã được triển khai nhằm lấp đầy khoảng trống khoa học này.

Nhu cầu sử dụng dược liệu và thảo dược trong chăm sóc sức khỏe của con người đang ngày càng gia tăng trên phạm vi toàn cầu. Tuy nhiên, cùng với đó là những tác động bất lợi từ biến đổi môi trường và tình trạng khai thác quá mức các loài cây thuốc trong tự nhiên, khiến nhiều nguồn gen cây thuốc quý suy giảm nhanh chóng, thậm chí đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Để ứng phó với thực trạng này, việc nghiên cứu hiện trạng quần thể, nhân giống và phát triển trồng sản xuất các nguồn gen cây thuốc được xem là những khâu then chốt, vừa góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, vừa khai thác bền vững giá trị y dược và kinh tế của chúng. Trong các giải pháp nhân giống, nhân giống hữu tính bằng hạt có ưu điểm về khả năng chọn lọc đặc tính di truyền tốt nhưng tính đồng nhất thấp và thời gian sinh trưởng kéo dài, trong khi nhân giống vô tính, đặc biệt là kỹ thuật nuôi cấy in vitro, cho phép nhân nhanh với số lượng lớn, chất lượng đồng đều và sạch bệnh.

Thân non của cây Khôi nhung thu ngoài tự nhiên ở khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng.

Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, nằm trên bán đảo Sơn Trà thuộc thành phố Đà Nẵng, là một phần của hệ thống rừng đặc dụng quốc gia với diện tích trên đất liền hơn 4.400 héc-ta. Với kiểu rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới, khu bảo tồn sở hữu hệ thực vật phong phú, trong đó có hơn 300 loài thực vật có giá trị làm thuốc, bao gồm nhiều loài quý hiếm như Khôi nhung, Thiên niên kiện, Thiên môn đông, Mạch môn, Bách bộ, Vàng đắng... Thế nhưng, khu bảo tồn đang phải chịu áp lực rất lớn từ quá trình phát triển kinh tế, đặc biệt là quy hoạch phát triển du lịch và xây dựng cơ sở hạ tầng, khiến số lượng nhiều loài cây thuốc suy giảm rõ rệt qua từng giai đoạn khảo sát. Nhận thức được điều này, năm 2020 UBND thành phố Đà Nẵng đã phê duyệt Đề án bảo tồn đa dạng sinh học thành phố đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó việc điều tra, nhân giống và gây trồng nguồn gen cây thuốc quý được xác định là nhiệm vụ trọng tâm cho giai đoạn 2021-2025.

Trong số các loài cây thuốc quý tại Sơn Trà, Khôi nhung là loài được phát hiện chính thức lần đầu tiên vào năm 1997 và được nhiều nhà khoa học xem là một trong những nguồn gen đặc thù, quý giá của thành phố Đà Nẵng. Đây là loài cây có giá trị y học và kinh tế cao, được sử dụng phổ biến trong nhiều bài thuốc Đông y, đặc biệt lá cây có tác dụng rất hiệu quả trong điều trị bệnh dạ dày - tá tràng, giảm ợ chua, nóng rát vùng thượng vị, kích thích lên da non và làm lành vết viêm niêm mạc dạ dày. Các nghiên cứu gần đây còn cho thấy lá Khôi nhung có tác dụng chống oxy hóa, chống tăng sinh tế bào và kháng khuẩn. Chính vì giá trị dược liệu cao, loài cây này từ lâu đã bị người dân và các lương y địa phương khai thác để sử dụng hoặc bán cho các đầu mối thu mua dược liệu, dẫn đến số lượng cá thể ngoài tự nhiên suy giảm nghiêm trọng do khả năng tái sinh tự nhiên kém, bị khai thác quá mức và mất môi trường sống thích hợp. Theo khuyến cáo của giới chuyên môn, các cơ quan chức năng thành phố cần ưu tiên chương trình nghiên cứu nhân giống, bảo tồn nguồn gen và hạn chế tối đa việc khai thác Khôi nhung trong tự nhiên. Tuy nhiên, trước khi đề tài được triển khai, các nghiên cứu về loài cây này tại Sơn Trà mới chỉ dừng lại ở mức điều tra, nhận dạng sơ bộ tại một số vị trí, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, đầy đủ về điều tra quần thể và nhân giống để làm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, phát triển bền vững loài thảo dược quý này. Chính khoảng trống đó là lý do nhóm nghiên cứu của Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng quyết định triển khai đề tài.

Nghiên cứu tiến hành điều tra, đánh giá quần thể cây Khôi nhung tại khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà về trữ lượng, phân bố và các đặc điểm sinh học. Kết quả điều tra đã xác định được khoảng 25 quần thể Khôi nhung với tổng số 355 cá thể, trung bình mỗi quần thể có khoảng 14 cá thể. Cây phân bố chủ yếu dưới tán rừng kín thường xanh, tại những nơi ẩm ướt, sinh trưởng tốt trên kiểu đất xốp, giàu mùn, nằm giữa các khe đá, ở độ tàn che cao từ 80-90% và đai độ cao khoảng 430-570 mét. Nghiên cứu cũng mô tả chi tiết đặc điểm hình thái của cây: thân thẳng đứng, không phân nhánh, lá mọc so le thành từng cụm với mặt trên xanh đậm nhung đặc trưng, mặt dưới màu tím; cây ra hoa từ tháng 3 đến tháng 6, cho quả chín vào khoảng tháng 10 đến tháng 12. Bên cạnh đặc điểm sinh học của cây, các chỉ tiêu về tính chất môi trường đất tại nơi phân bố cũng được phân tích, cho thấy đây là loại đất giàu mùn hữu cơ với tỷ lệ đạm, lân, kali ở mức tương đối cân đối, là cơ sở khoa học quan trọng để xác định điều kiện lập địa phù hợp khi triển khai trồng thử nghiệm.

Nghiên cứu nhân giống vô tính và hữu tính cây Khôi nhung, với ba phương pháp được triển khai song song: nuôi cấy mô (in vitro), giâm hom và gieo hạt. Đối với phương pháp nuôi cấy in vitro, nhóm nghiên cứu đã xác định được quy trình cảm ứng tạo callus và phát sinh chồi từ mẫu thân non, nhân nhanh chồi trên môi trường dinh dưỡng phù hợp; sau 6-8 tháng ươm, cây con đạt chiều cao 12-15 cm với bộ lá khỏe, có thể đưa ra trồng tự nhiên. Với phương pháp giâm hom, các đoạn thân sau xử lý thuốc diệt nấm và chất kích thích ra rễ được ươm trong giá thể phù hợp, sau 6 tháng cho cây con đạt 11-12 cm. Còn với phương pháp gieo hạt, hạt sau khi ngâm ủ và chuyển vào bầu ươm, sau 8-10 tháng cho cây con đạt 13-14 cm. Từ đó, nhóm nghiên cứu đã xây dựng hoàn chỉnh ba quy trình nhân giống, trong đó quy trình nuôi cấy mô cho hiệu quả vượt trội, tạo ra cây giống có khả năng sống và sinh trưởng tốt nhất khi trồng thử nghiệm ngoài tự nhiên.

Đề tài tiến hành xây dựng mô hình trồng thử nghiệm cây Khôi nhung dưới tán rừng tự nhiên tại khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, với quy mô khoảng 500-600 cây trên diện tích 12.000 mét vuông. Nghiên cứu đã đánh giá ảnh hưởng của nhiều yếu tố đến tỷ lệ sống và sinh trưởng của cây trồng, bao gồm tuổi cây giống, độ che bóng, nguồn dinh dưỡng bổ sung và chế độ tưới nước. Kết quả cho thấy cây Khôi nhung sinh trưởng tốt nhất khi được trồng dưới tán rừng tự nhiên có độ che bóng 70-80%, được bón lót kết hợp phân chuồng hoai mục và phân hữu cơ vi sinh, bón thúc sau 3-4 tháng trồng, và tưới nước đều đặn trong mùa nắng nóng. Nghiên cứu cũng xác định được các loại sâu bệnh hại chính trên cây Khôi nhung theo mùa vụ, như sâu ăn lá và bọ nhảy trắng xuất hiện vào vụ xuân hè, vi nấm xuất hiện vào đầu mùa mưa, đồng thời đề xuất sử dụng chế phẩm sinh học để phòng trừ hiệu quả, an toàn với môi trường rừng.

Bằng phương pháp chiết xuất với dung môi ethanol kết hợp kỹ thuật siêu âm, nhóm nghiên cứu đã xác định được hàm lượng các hoạt chất này ở lá cây từ 16-18 tháng tuổi, cho thấy sự tương đồng khá lớn giữa các cây giống có nguồn gốc nhân giống khác nhau, và đặc biệt là hàm lượng hoạt chất của cây trồng không chênh lệch đáng kể so với cây mọc tự nhiên trong rừng – một kết quả có ý nghĩa quan trọng, khẳng định rằng việc nhân giống và trồng Khôi nhung theo mô hình dưới tán rừng hoàn toàn có thể tạo ra nguồn nguyên liệu dược liệu có chất lượng tương đương với cây tự nhiên.

Sau hơn ba năm triển khai, đề tài đã hoàn thành đầy đủ các mục tiêu đề ra, mang lại nhiều kết quả có giá trị khoa học và thực tiễn. Đề tài đã xác định được mật độ, phân bố, trữ lượng và đặc điểm sinh học của quần thể Khôi nhung tại khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà; xây dựng thành công ba quy trình nhân giống hoàn chỉnh gồm nuôi cấy in vitro, giâm hom và gieo hạt; xây dựng được mô hình trồng thử nghiệm dưới tán rừng tự nhiên với tỷ lệ sống và sinh trưởng tốt; đồng thời đánh giá được hàm lượng các hoạt chất dược liệu chính trong lá cây trồng. Đây là những kết quả nghiên cứu đầu tiên về bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Khôi nhung có nguồn gốc từ rừng tự nhiên Sơn Trà được thực hiện một cách hệ thống, góp phần cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững loài dược liệu quý này, cũng như đóng góp vào việc triển khai hiệu quả Đề án bảo tồn đa dạng sinh học thành phố Đà Nẵng đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

Trên cơ sở các kết quả đạt được, nhóm nghiên cứu đề xuất, kiến nghị nhằm tiếp tục phát huy giá trị của đề tài trong thực tiễn. Về phía nghiên cứu và phát triển sản phẩm, cần khảo sát, lựa chọn địa điểm xây dựng vườn ươm sản xuất giống cây thuốc, trong đó có Khôi nhung; tiếp tục mở rộng vùng trồng và đánh giá đầy đủ hơn các điều kiện chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh; đồng thời nghiên cứu sâu hơn về hoạt chất và dược tính để phát triển các sản phẩm dược liệu từ lá Khôi nhung phục vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Về phía quản lý, bảo vệ nguồn gen, đề tài kiến nghị Chi cục Kiểm lâm và Hạt Kiểm lâm thành phố Đà Nẵng cần có kế hoạch bảo vệ, phát triển bền vững quần thể Khôi nhung ngoài tự nhiên; Sở Khoa học và Công nghệ thành phố tiếp tục tạo điều kiện hỗ trợ các hướng nghiên cứu bổ sung; đồng thời Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng Bệnh viện Y học cổ truyền Đà Nẵng phối hợp hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn bảo tồn và phát triển sản phẩm từ nguồn gen cây thuốc bản địa này.

Đề tài khoa học và công nghệ cấp thành phố "Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Khôi nhung (Ardisia silvestris Pit.) tại khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng" do Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng chủ trì thực hiện, với chủ nhiệm đề tài là TS. Võ Châu Tuấn, được triển khai từ tháng 10 năm 2021 đến tháng 4 năm 2025. Với những kết quả đạt được, đề tài không chỉ góp phần bảo tồn một nguồn gen cây thuốc quý, đặc thù của thành phố Đà Nẵng trước nguy cơ suy giảm ngoài tự nhiên, mà còn mở ra triển vọng phát triển vùng nguyên liệu dược liệu bền vững, phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe cộng đồng và góp phần bảo vệ đa dạng sinh học của Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà trong dài hạn.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu tại Trung tâm Công nghệ thông tin và truyền thông Hải Phòng./.