Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Nghiên cứu phát triển sản phẩm hỗ trợ hạ đường huyết và tăng cường miễn dịch từ đông trùng hạ thảo (Cordyceps militaris) nuôi trồng tại Hải Dương (nay là thành phố Hải Phòng) (12/02/2026)

Đông trùng hạ thảo (Cordyceps militaris) là một dược liệu quý có tiềm năng trong nhiều sản phẩm làm thuốc và thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Cordyceps militaris dễ dàng hình thành quả thể trong môi trường nuôi cấy nhân tạo. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về nuôi cấy đông trùng hạ thảo (Cordyceps militaris) chỉ mới dừng lại ở mức độ đánh giá về mặt hình thái (số lượng quả thể, hệ sợi) mà chưa có công trình nghiên cứu nào đánh giá, định lượng hoạt chất có tác dụng sinh học adenosin và cordycepin. Căn cứ vào tình hình thực tiễn đó, Trường Cao đẳng Dược Trung ương Hải Dương chủ trì thực hiện đề tài Nghiên cứu phát triển sản phẩm hỗ trợ hạ đường huyết và tăng cường miễn dịch từ đông trùng hạ thảo (Cordyceps militaris) nuôi trồng tại Hải Dương (nay là thành phố Hải Phòng), ThS. Nguyễn Thị Huyền làm chủ nhiệm.

Sơ đồ quy trình chiết xuất cao đặc đông trùng hạ thảo ở quy mô 60kg dược liệu khô/mẻ.

Đông trùng hạ thảo (ĐTHT) từ lâu đã được sử dụng trong các đơn thuốc y học cổ truyền của Trung Quốc như một loại thuốc bổ để điều trị hội chứng chuyển hóa. Hoạt chất cordycepin trong ĐTHT đã được chứng minh đặc tính điều hòa miễn dịch, kháng u và bảo vệ gan, là hoạt chất chính chất chuyển hóa. Đái tháo đường (ĐTĐ) là một bệnh nội tiết đặc trưng bởi tình trạng tăng glucose máu kèm theo nhiều biểu hiện rối loạn chuyển hoá. ĐTĐ hiện đang được xếp vào nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên thế giới, trong đó ĐTĐ tuýp 2 đang có tỷ lệ mắc cao. Mặt khác, các thuốc điều trị ĐTĐ có nguồn gốc tổng hợp hoá học thường kèm theo nhiều tác dụng không mong muốn, chi phí điều trị cao và người bệnh có xu hướng phải tăng liều sau một thời gian dài dùng thuốc. Do đó, việc sử dụng các sản phẩm thảo dược dùng để hỗ trợ điều trị đang là một phương pháp thay thế an toàn và hiệu quả. Vì vậy, việc ứng dụng công nghệ sinh học trong nuôi trồng đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris để làm giàu hoạt chất sinh học là điều cần thiết. Dựa theo chuyên luận Dược điển Trung Quốc trong nghiên cứu này đặt ra điều kiện hàm lượng hoạt chất adenosin ≥ 0,01%, hàm lượng cordycepin ≥ 0,3% để kiểm soát nguyên liệu đầu vào Nghiên cứu khảo sát nhằm tối ưu hóa và chuẩn hóa được quy trình bào chế cao đặc đông trùng hạ thảo. Đánh giá tác dụng hạ đường huyết, tăng cường miễn dịch và đánh giá độ an toàn của cao đặc trên các mô hình dược lý phù hợp là minh chứng khoa học khẳng định tác dụng của cao đặc. Sau các nghiên cứu khoa học đầy đủ việc chuyển giao ứng dụng sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe bào chế từ cao đặc đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris là phù hợp với hướng nghiên cứu của đề tài. Để hiện thực hóa đề tài khoa học ứng dụng vào đời sống xã hội, việc nghiên cứu sản xuất viên nang cứng theo tiêu chuẩn cơ sở và đánh giá độ ổn định viên là điều cần thiết.

Nghiên cứu hoàn thiện quy trình nuôi trồng đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris ở quy mô 180kg dược liệu tươi/mẻ, thực hiện 08 mẻ được 1.440kg dược liệu tươi. Quy trình gồm 5 bước:

- Bước 1: Chuẩn bị các thành phần cơ chất (01 hộp nhựa) ở trên. Hấp chín cơ chất tổng hợp trong nồi hấp ở 1200C trong thời gian 45 phút. Lấy hộp cơ chất ra khỏi nồi hấp để vào phòng sạch cho nguội.

- Bước 2: Tủ cấy và phòng cấy được tiệt khuẩn bằng đèn UV trước khi cấy trong thời gian 30 phút. Dùng xi lanh hoặc súng cấy hút giống lỏng và cấy vào hộp cơ chất đã nguội với dung tích 5-10ml giống lỏng/hộp. Phủ kín giấy nilon và cột chặt bằng chun các hộp sau khi cấy giống, xếp gọn vào giỏ đựng.

- Bước 3: Nuôi tối. Hộp cơ chất đã cấy giống được sắp xếp trên panel để gọn trong phòng nuôi tối trong thời gian quy định (7 ngày) để hệ sợi phủ kín bề mặt cơ chất tổng hợp.Nhiệt độ nuôi tối 220C, độ ẩm tương đối 85%.

- Bước 4: Nuôi sáng. Chuyển hộp nhựa ở phòng nuôi tối đã có hệ sợi phủ kín bề mặt cơ chất sang phòng nuôi sáng. Duy trì nhiệt độ 200C-220C, độ ẩm tương đối 80-95%, thời gian chiếu sáng 24 giờ/ngày trong 25-30 ngày. Theo dõi sự hình thành và phát triển của quả thể trong suốt thời gian nuôi sáng.

- Bước 5: Thu hái: Khi đông trùng hạ thảo trưởng thành tiến hành thu hoạch. Cắt phân loại riêng quả thể và đế, sấy khô đạt hàm ẩm ≤9%. Đóng gói bảo quản nơi thoáng mát, tránh ánh sáng trực tiếp.

Nghiên cứu xây dựng quy trình chế biến đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris từ 180kg dược liệu tươi thành 22,5kg dược liệu khô, thực hiện 08 mẻ được 180kg ĐTHT khô gồm 4 bước: Bước 1- ĐTHT trưởng thành tiến hành cắt phân loại ĐTHT quả thể và đế cơ chất. Các nguyên liệu đạt tiêu chuẩn được lựa chọn để tiến hành bước tiếp theo. Bước 2- Đưa ĐTHT quả thể vào tủ cấp đông đạt -40⁰C, chuyển ĐTHT đã được cấp đông vào khay, cho vào tủ sấy thăng hoa nâng dần nhiệt độ lên 50⁰C. Cứ 2 giờ đảo trộn 1 lần, sấy trong thời gian từ 36-48 giờ. Đế cơ chất được xếp vào các khay sấy, chuyển vào tủ sấy tĩnh lựa chọn thông số nhiệt độ ấy 60⁰C. Cứ 2 giờ đảo trộn 1 lần, sấy trong thời gian 36-48 giờ. Bước 3- Tắt thiết bị, để nguội đến nhiệt độ phòng. Lấy mẫu kiểm tra sản phẩm ĐTHT trong quá trình sấy để đánh giá chất lượng. Bước 4- ĐTHT sau sấy khô được đóng gói trong túi PE mỗi túi 05kg. Dán nhãn, bảo quản ở nhiệt độ lạnh. Đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris sau khi chế biến đảm bảo các tiêu chuẩn chất lượng: cảm quan (màu từ vàng nhạt đến vàng cam); độ ẩm (không quá 9%); chỉ tiêu vi sinh (tổng số vi khuẩn hiếu khí không quá 10⁴; tổng số bào tử nấm men, nấm mốc không quá 10²CFU/g; không có Escherichia coli trong 1g chế phẩm; Coliforms không vượt quá 10CFU/g; Clostridium perfringens không vượt quá 10CFU/g; Bacillus cereus không quá 10²CFU/g; Không có Aflatoxin tổng số trong 1g chế phẩm; Không có Aflatoxin B1 trong 1g chế phẩm); chỉ tiêu kim loại nặng (Arsen không vượt quá 1,0mg/kg; Cadimi không vượt quá 0,2mg/kg; Chì không vượt quá 0,3mg/kg); định tính (chế phẩm phải thể hiện phép thử dương tính với Cordyceps militaris); định lượng (hàm lượng adenosin ≥0,01%, hàm lượng cordycepin≥0,3%).

Để nghiên cứu xây dựng quy trình chiết xuất và tiêu chuẩn cơ sở của cao đặc đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris quy mô 12kg cao đặc/mẻ, thực hiện 03 mẻ được 36kg cao đặc đông trùng hạ thảo, nhóm nghiên cứu đã thực hiện bào chế ở quy mô 60kg dược liệu khô/mẻ với các thông số gồm: bột thô đông trùng hạ thảo 60kg, ethanol 70%, ngâm lạnh có khuấy trộn trong 24 giờ, tỷ lệ dung môi/dược liệu 8/1, nhiệt độ chiết là nhiệt độ phòng, cất thu hồi dung môi cô chân không áp suất 180-200mbar ở 50⁰C, sấy thể chất cao đặc và độ ẩm dưới 20% ở tủ sấy chân không ở 50⁰C. Quy trình thực hiện gồm 7 bước: Bước 1- Chuẩn bị nguyên liệu, dụng cụ, máy móc thiết bị, con người. Dược liệu kiểm tra đạt tiêu chuẩn dùng làm nguyên liệu cho bước tiếp theo. Bước 2- Dược liệu đông trùng hạ thảo sau khi sấy khô đem xay thô dược liệu trên thiết bị nghiền búa theo SOP: SX-SOP-001. Bước 3- Ngâm lạnh trên Tank 500 lít theo SOP: SX-SOP-073. Thời gian ngâm 24h với EtOH 70% khuấy trộn đều liên tục trong 1 giờ. Sau 24h rút dịch chiết, thu dịch chiết. Dùng khoảng 30-40 lít cồn để rửa bã, vắt. Gộp dịch chiết. Bước 4- Gộp dịch chiết, lọc, cất thu hồi dung môi trên tank 50 lít vận hành theo SOP: SX-SOP-62. Bước 5- Cô chân không áp suất giảm trên thiết bị cô chân không vận hành theo SOP: SX-SOP-076. Cô chân không áp suất giảm không quá 50⁰C, áp suất chân không 180-200mbar. Thu được cao lỏng. Bước 6- Sấy chân không đến thể chất cao đặc có hàm ẩm dưới 20% ở nhiệt độ 50⁰C vận hành ở tủ sấy chân không theo SOP: SX-SOP-079. Bước 7- Cao đặc được bảo quản trong bao bì kín, dán nhãn. Kiểm nghiệm thành phẩm theo tiêu chuẩn thành phẩm. Đạt yêu cầu cho nhập kho thành phẩm. Thành phẩm bảo quản nơi khô ráo, nhiệt độ dưới 30⁰C, độ ẩm không quá 75%, tránh ánh sáng.

Nghiên cứu cũng xây dựng tiêu chuẩn chất lượng của cao đặc đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris và đánh giá tác dụng hạ đường huyết, tác dụng tăng cường miễn dịch, độ an toàn của cao đặc đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris. Từ đó tiến hành bào chế 100.000 viên nang cứng từ cao đặc đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris để đánh giá độ ổn định. Theo đó, sau khi cân nguyên liệu, cao đặc đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris, calci dihydrophosphat avicel pH101 trộn đều, sấy khô ở 60⁰C. Tiến hành nghiền, rây qua rây Ф250 và sang bước tạo hạt và sửa hạt (chuẩn bị tá dược dính: phân tán PVP K30 trong cồn 960. Sau đó phối hợp vào khối bột kép ở trên, nhào trộn tạo khối ẩm. Xát hạt qua rây Ф1000 thu khối cốm đồng nhất. Sấy se khối cốm ở 55⁰C, trong khoảng thời gian 15 phút. Tiếp tục sửa hạ qua rây Ф1000. Sau đó, tiến hành sấy khô ở 55⁰C đến khi hàm ẩm đạt <5%. Khối cốm sau khi sấy đạt hàm ẩm quy định được trộn hoàn tất với các tá dược trơn bóng magnesi stearat, talc, aerosil và mang đi đóng nang). Tại bước đóng nang, tiến hành vận hành máy đóng nang tự động, khối lượng viên 650mg ± 7.5% (bao gồm vỏ nang), tiến hành đổ cốm vào phễu máy đóng nang và đóng nang, chỉnh khối lượng viên 650 mg (bao gồm cả vỏ nang), tốc độ 250-300 viên phút. Trong quá trình đóng nang, thường xuyên kiểm tra đồng đều khối lượng bằng cách lấy 10 viên, cân khối lượng 10 viên, lấy giá trị trung bình, sau đó cân khối lượng từng viên và ghi vào hồ sơ; hình thức của viên nang (30 phút 1 lần) loại bỏ những viên không đạt tiêu chuẩn. Đóng nang tới khi hết khối bột. Viên nang sau khi đóng được chuyển qua máy lau nang để làm sạch bụi bám trên bề mặt vỏ nang sau khi nạp bột vào nang.

Bên cạnh việc xây dựng tiêu chuẩn cơ sở của viên nang cứng bào chế từ cao đặc đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris, nghiên cứu đánh giá độ ổn định của viên nang cứng bào chế từ cao đặc đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris ở điều kiện thường và điều kiện lão hóa cấp tốc. Theo đó, mẫu viên nang cứng bào chế từ cao đặc đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris được đóng vào lọ thủy tinh nâu 150cc, nắp vàng 2line (100 viên/lọ), thêm silicagel chống ẩm, hàn seal kín miệng lọ. Sau đó, tiến hành đánh giá độ ổn định viên trong điều kiện thường nhiệt độ 25±50C. Tại các thời điểm 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 tháng tiến hành đánh giá trên các chỉ tiêu: cảm quan, vi sinh, độ đồng đều khối lượng, độ ẩm, hàm lượng adenosin, hàm lượng cordycepin trong viên. Kết quả nghiên cứu cho thấy sau thời gian bảo quản ở điều kiện thường thì tất cả các mẫu viên nghiên cứu đều cho kết quả hàm lượng adenosin và cordycepin trong viên đạt yêu cầu (hàm lượng adenosin ≥0,50mg/viên, hàm lượng cordycepin ≥ 1,50mg/viên). Ở điều kiện lão hóa cấp tốc, mẫu viên nang cứng bào chế từ cao đặc đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris được đóng vào lọ thủy tinh nâu 150cc, nắp vàng 2line (100 viên/lọ), thêm silicagel chống ẩm, hàn seal kín miệng lọ. Sau đó, tiến hành đánh giá độ ổn định viên trong điều kiện lão hóa cấp tốc tốc nhiệt độ 400±20C, độ ẩm 75%±2% tại các thời điểm 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6 tháng. Tại các thời điểm 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6 tháng tiến hành đánh giá trên các chỉ tiêu: cảm quan, vi sinh, độ đồng đều khối lượng, độ ẩm, hàm lượng adenosin, hàm lượng cordycepin trong viên. Kết quả nghiên cứu cho thấy sau thời gian bảo quản ở điều kiện lão hóa cấp tốc thì tất cả các mẫu viên nghiên cứu đều cho kết quả hàm lượng adenosin và cordycepin trong viên đạt yêu cầu (hàm lượng adenosin ≥0,50mg/viên, hàm lượng cordycepin ≥1,50mg/viên).

Với kết quả nghiên cứu trên, nhóm tác giả đề tài đã đăng ký sản phẩm bảo vệ sức khỏe tại Cục an toàn thực phẩm và triển khai các hoạt động tuyên truyền: thực hiện 02 video tuyên truyền; 03 bài báo (01 bài báo đăng trên Kỷ yếu Hội nghị khoa học sức khỏe quốc tế năm 2022 - Trường Đại học Y dược Cần Thơ; 01 bài báo đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Đại Nam tập 4, số 4 (2024); 01 bài báo đăng trên Kỷ yếu Hội nghị Khoa học và Công nghệ tuổi trẻ ngành y tế lần thứ XXII năm 2024 - Trường Đại học Y dược Cần Thơ và một số bài báo khác trên: báo Hải Dương, báo thương hiệu và công luận...để tuyên truyền về kết quả thực hiện đề tài). Đồng thời tổ chức 02 hội thảo khoa học liên quan đến kết quả thực hiện đề tài vào năm 2023 và năm 2024; đăng 01 bài truyền thông về đề trên website của Trường cao đẳng dược Trung ương Hải Dương.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu tại Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Hải Phòng./.