Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Nghiên cứu phục tráng và phát triển giống dưa chuột Gai để bổ sung vào cơ cấu sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của tỉnh Hải Dương” (10/02/2026)

Dưa chuột (Cucumis sativus L.) thuộc họ bầu bí Cucurbitaceae. Dưa là cây rau ăn quả có thời gian sinh trưởng ngắn, có thể trồng nhiều vụ trong năm và có năng suất cao so với các loại rau ăn quả khác. Sản phấm dưa chuột ngoài ăn tươi như một loại rau xanh, trong những năm gần đây, dưa chuột còn được chế biến phục vụ tiêu dùng trong nước và xuất khẩu. Có nhiều giống dưa chuột đang được trồng khắp các vùng miền trên cả nước, giống dưa chuột nhập nội, dưa chuột địa phương…

Tại Hải Dương, dưa chuột Gai được trồng với diện tích khoảng 250 - 300 ha/năm và tập trung chủ yếu tại các huyện Tứ Kỳ, Gia Lộc, Thanh Miện, Ninh Giang và Nam Sách (Văn Tố - Tứ Kỳ, Hưng Long - Ninh Giang, Hoàng Diệu - Gia Lộc, Tân Trào - Thanh Miện...) và nhiều diện tích nhỏ lẻ khác trên địa bàn tỉnh Hải Dương. Giống dưa chuột Gai đã được trồng tậi tỉnh Hải Dương từ những năm 80 của thế kỷ trước đến nay. Giống đã thể hiện được tính ưu việt về khả năng thích ứng, chống chịu sâu bệnh tốt, chất lượng ngon được thị trường ưa chuộng nên đã được phát triển tại các địa phương trong tỉnh, trở thành giống dưa chuột địa phương được người dân duy trì giống cho đến nay. Giống có khả năng sinh trưởng phát triển khỏe. Chất lượng quả tốt: quả to, dài, đặc ruột, ăn đậm, giòn, ngon. Khả năng chống chịu một số bệnh hại tốt như bệnh sương mai và phấn trắng khá, đặc biệt giống có khả năng chịu lạnh tốt, phù hợp với điều kiện khí hậu, sinh thái, thổ nhưỡng trong vụ Đông Xuân - Xuân và Thu Đông của tỉnh Hải Dương. Giống có giá trị kinh tế cao, năng suất đạt 23 - 25 tấn/ha/vụ (vụ Xuân Hè) và 20 - 22 tấn/ha/vụ (vụ Thu Đông), giá bán trên thị trường cao hơn so với các giống dưa chuột khác từ 4.000đ - 5000đ/kg. Tuy có nhiều ưu điểm nhưng do tập quán canh tác dưa chuột Gai của người dân trên địa bàn tỉnh theo phương pháp truyền thống như: sử dụng nhiều phân đạm, mật độ trồng còn dày, trồng qua nhiều thế hệ với phương pháp để giống truyền thống của người nông dân nên giống dưa chuột ở địa phương đã có một số biểu hiện về thoái hóa như: quả không đồng đều phân ra nhiều dạng, màu sắc vỏ quả thay đổi, chất lượng giảm; giảm khả năng sinh trưởng, phát triển, khả năng chống chịu sâu bệnh hại và năng suất. Vì dưa chuột là cây giao phấn, trong quá trình canh tác nhiều năm đã dẫn đến hiện tượng giao phấn chéo với các giống dưa chuột khác tạo ra nguồn giống lẫn tạp.

Để khắc phục hiện tượng trên, phục tráng giống dưa chuột nhằm bảo tồn, và phát triển bền vững giống dưa chuột địa phương, nâng cao chất lượng hạt giống, nâng cao chất lượng quả thương phẩm, mở rộng vùng sản xuất theo hướng hàng hóa tập trung chất lượng cao, ứng dụng quy trình kỹ thuật mới, giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, bảo vệ môi trường, giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng với biến đổi khí hậu. Vì vậy, Viện cây lương thực và cây thực phẩm triển khai thực hiện đề tài “Nghiên cứu phục tráng và phát triển giống dưa chuột Gai để bổ sung vào cơ cấu sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của tỉnh Hải Dương” giúp tăng năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế, góp phần nâng cao thu nhập của người nông dân trên địa bàn tỉnh.

Nhóm nghiên cứu triển khai đề tài thực hiện trên những nội dung sau: (1) Khảo sát hiện trạng sản xuất, mức độ thoái hóa của giống dưa chuột Gai địa phương tại tỉnh Hải Dương; (2) Phục tráng và sản xuất hạt giống dưa chuột Gai Hải Dương; (3) Xây dựng mô hình sản xuất dưa chuột Gai Hải Dương; (4) Hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác phù họp cho giống dưa chuột Gai Hải Dương mới phục tráng trên địa bàn tỉnh; (5) Tuyên truyền kết quả thực hiện đề tài. Kết quả của từng nội dung cụ thể như sau:

(1) Khảo sát hiện trạng sản xuất, mức độ thoái hóa của giống dưa chuột Gai địa phương tại tỉnh Hải Dương

Vụ Xuân năm 2022 đã tiến hành khảo sát về tình hình sản xuất của giống dưa chuột Gai địa phương tại các huyện: Tứ Kỳ, Gia Lộc, Thanh Miện, Ninh Giang, Nam Sách, với tổng diện tích 134 ha. Diện tích dưa Gai canh tác tại huyện Tứ Kỳ đạt diện tích lớn nhất 55 ha, năng suất bình quân cao nhất tại huyện Thanh Miện 25,1 tấn/ha. Ket quả khảo sát 75 hộ dân tại các xã có diện tích trồng dưa chuột gai truyền thống tập trung của các huyện Tứ Kỳ, Gia Lộc, Ninh Giang, Thanh Miện và Nam Sách. Có 87,5 (%) số hộ tự để giống, 12,5 (%) số hộ mua lại giống và 72,1 (%) người sản xuất sử dụng kỹ thuật làm bầu, 27,9 (%) gieo trực tiếp. Tổng diện tích khảo sát tại 5 huyện Tứ Kỳ, Gia Lộc, Ninh Giang, Thanh Miện và Nam Sách là 8,57 ha; năng suất trung bình đạt từ 22,78 - 24,08 tấn/ha.

Dưa chuột Gai ảnh hưởng một số sâu bệnh hại chính bọ trĩ, bọ dệp, bệnh chết thắt cây con, bệnh phấn trắng, bệnh héo vàng, héo xanh... các hộ nông dân đã dùng các loại thuộc đặc trị cho các loại sâu bệnh hại trên. Giống dưa chuột Gai do được trồng từ rất lâu đời với phương pháp để giống truyền thống của người nông dân nên giống dưa chuột ở các điểm khảo sát đều có một số biểu hiện về thoái hóa như: Giảm chất lượng quả giống; Giảm chất lượng quả thương phẩm, độ đồng đều của quả giảm; Giảm năng suất, giảm khả năng sinh trưởng, phát triển, giảm khả năng chống chịu sâu bệnh hại. Nguyên nhân thoái hoá giống là do dưa chuột là cây giao phấn, trong quá trình canh tác nhiều năm có hiện tượng giao phấn chéo với các giống dưa chuột khác dẫn đến lẫn tạp.

2) Phục tráng và sản xuất hạt giống dưa chuột Gai Hải Dương:

Vụ Xuân Hè 2022 phân lập, đánh giá 300 dòng GI đã chọn lọc được 200 dòng G2. Vụ Thu Đông 2022 tiếp tục phân lập, đánh giá 200 dòng G2 chọn được 100 dòng G3. Vụ Xuân Hè 2023 đánh giá 100 dòng G3 đã chọn lọc được 40 dòng G4. Trong đó dòng DG7 đạt được độ đồng đều cao nhất về dạng quả, màu sắc vỏ quả, khối lượng quả....được chọn bảo quản và duy trì cho những năm tiếp theo, số dòng còn lại hạt được hỗn với nhau tạo thành lô hạt giống siêu nguyên chủng, lượng hạt đạt được 3.283,1 gam (lưu tại Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm 1,6 kg). Vụ Thu Đông 2023 sản xuất hạt nguyên chủng trên quy mô 1,5 ha, tại Văn Tố, Tứ Kỳ, Hải Dương. Từ kết quả đánh giá cho thấy: Giống sinh trưởng, phát triển khỏe, ít nhiễm sâu bệnh hại, cho năng suất thương phấm và năng suất hạt giống cao. Số quả dưa chuột Gai được chọn là 22.500 quả, số lượng hạt/quả 150,6 - 162,5 hạt/quả, tỷ lệ hạt chắc đạt 55,6 - 65,2%, khối lượng hạt/quả 2,3 - 2,6 gam, khối lượng hạt thu được là 55,9 lcg. phục vụ cho xây dựng mô hình sản xuất năm 2024.

3) Xây dựng mô hình sản xuất dưa chuột Gai Hải Dương:

Năm 2024 đã xây dựng thành công mô hình sản xuất dưa chuột Gai mới phục tráng, diện tích 50 ha tại 5 điếm (Văn Tố - Tứ Kỳ, Hưng Long - Ninh Giang, Thống Kênh - Gia Lộc, Tân Trào - Thanh Miện và Quốc Tuấn - Nam Sách). Vụ Xuân năng suất trung bình tại các điểm từ 32,89 - 35,06 tấn/ha. Trừ chi phí lãi thuần từ 165.213.000 - 186.588.000 đồng/ha, hiệu quả kinh té tăng 15,88 - 30,87% so với giống đối chứng. Vụ Thu Đông năng suất trung bình tại các điểm từ 25,78 - 27,77 tấn/ha. Trừ chi phí lãi thuần từ 155.970.000 - 168.950.000 đồng/ha, hiệu quả kinh tế tăng 0,72 - 9,10% so với giống đối chứng.

(4) Hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác phù họp cho giống dưa chuột Gai Hải Dương mới phục tráng trên địa bàn tỉnh:

Từ kết qua khảo sát từ các điểm triển khai mô hình ta có bảng tổng hợp về kỹ thuật canh tác giống dưa chuột gai sau: Quy trình kỹ thuật canh tác cho giống dưa chuột gai Hải Dương được hoàn thiện dựa trên kỹ thuật canh tác thực tế từ các điểm triển khai mô hình và được Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm công nhận cấp cơ sở tại Quyết định số 344/QĐ-VCLT-KH ngày 10 tháng 12 năm 2024. Quy trình được hoàn thiện có sự thay đổi về thời vụ, mật độ và liều lượng phân bón so với quy trình chuyển giao của Viện; Thời vụ phù hợp đến sản xuất dưa chuột gai cho hiệu quả kinh tế, vụ Đông Xuân: Gieo hạt từ 05 - 10/01; vụ Xuân: Gieo hạt từ 20 - 25/01 và vụ Thu Đông: Gieo hạt từ 20/8 - 15/9; Mật độ phù họp cho sản xuất dưa chuột gai tương ứng 30.000 cây/ha, tương ứng khoảng cách (70 X 40), hàng cách hàng 70 cm và cây cách cây 40 cm, trồng 2 hàng/luống. Luống rộng 1,5 m cả rãnh; Mức phân bón phù họp: (130-135) kg N + (95-100) lcg P₂O₅ + (150 - 160) kg K₂0/ha.

Từ kết quả phân lập, đánh giá và chọn lọc từ GI - G3 đã phục tráng thành công giống dưa chuột Gai Hải Dương dựa trên một số đặc điểm chính của giống như (thòi gian sinh trưởng phát triển; đặc điểm hình thái cấu trúc quả,...) thông quả bản mô tả của Trung tâm Tài nguyên Thực và thông tin từ những hộ nông dân vùng chuyên sản xuất. Giống dưa chuột Gai sau khi phục tráng có khả năng sinh trưởng tốt, thời gian sinh trưởng từ 90 - 95 ngày, thời gian cho quả đầu sau trồng từ 45 - 50 ngày. Chiều cao cây dao động từ 235 - 245 cm, phân nhánh trung bình. Dạng quả đẹp hình elip dài, sần sùi có đường kẻ sọc nổi màu trắng  dọc quả, vỏ quả màu xanh, gai màu đen, chiều dài quả dao động từ 20 - 25 cm, đường kính quả từ 3,0 - 4,0 cm. Khối lượng quả trung bình đạt từ 150 - 170 gam.

(5) Tuyên truyền kết quả thực hiện đề tài: Đề tài đã tổ chức được 05 lớp tập huấn về kỹ thuật sản xuất dưa chuột tại các điếm triển khai mô hình và 01 cuộc hội thảo khoa học đánh giá kết triển khai mô hình sản xuất giống dưa chuột Gai, 01 cuộc hội thảo khoa học hoàn thiện quy trình phục tráng giống dưa chuột gai và đăng được 02 .bài trên bản tin Khoa học và Công nghệ Hải Dương về kết quả phục tráng giống dưa chuột Gai Hải Dương số 2-5/2024 trang 31 và mô hình sản xuất giống dưa chuột Gai sau phục tráng số 5-10/2024 trang 25.

Từ kết quả đạt được, Ban chủ nhiệm có khuyến nghị đối với Cơ quan chủ quản ƯBND tỉnh Hải Dương, Sở Khoa học và Công nghệ Hải Dương, Sở Nông nghiệp & PTNT và các đơn vị chuyên môn tiếp tục quan tâm, mở rộng diện tích sản xuất giống dưa chuột Gai sau phục tráng nhiều hơn nữa để thay thế cho nguồn giống cũ đang sản xuất đại trà trở thành một vùng sản xuất hàng hóa, bố sung vào cơ cấu sản phấm nông nghiệp đặc trưng của tỉnh giúp tăng giá trị sản phẩm và hiệu quả kinh tế cho người sản xuất. Dưa chuột gai là giống chịu lạnh tốt. cần phát triển mạnh giống dưa chuột gai trồng trong vụ Đông Xuân và vụ Xuân để cung cấp sản phẩm ra thị trường với giá thành tốt nhất, do tại thời điểm sản xuất dưa chuột gai thì trên thị trường chưa có giống dưa chuột nào chịu lạnh tốt có thể trồng được.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu dự án tại Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Hải Phòng./.