Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Từ cây thuốc mọc hoang đến vùng dược liệu chuẩn hóa: Câu chuyện phát triển Ích mẫu, Kim ngân, Nhân trần tại xã Sông Vàng, Đà Nẵng (17/08/2026)

Ở những triền đồi thuộc xã Sông Vàng, thành phố Đà Nẵng, từ bao đời nay bà con vẫn quen thu hái Ích mẫu, Kim ngân, Nhân trần mọc tự nhiên dưới tán rừng để bán cho lái buôn hoặc dùng chữa bệnh trong gia đình. Cách làm này bấp bênh: được mùa thì giá rẻ, mất mùa thì không có để bán, còn chất lượng dược liệu thì phụ thuộc hoàn toàn vào may rủi của tự nhiên. Câu chuyện quen thuộc ấy chính là điểm khởi đầu của dự án "Ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ xây dựng mô hình sản xuất dược liệu Ích mẫu, Kim ngân, Nhân trần theo hướng GACP - WHO tại tỉnh Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng)", một dự án thuộc Chương trình Nông thôn miền núi được kỳ vọng sẽ biến những vạt cây thuốc hoang dại thành vùng nguyên liệu dược liệu bài bản, có kiểm soát chất lượng.

Thành phố Đà Nẵng sở hữu địa hình đa dạng, thấp dần từ Tây sang Đông với ba vùng sinh thái rõ rệt là vùng núi cao, vùng trung du và vùng đồng bằng ven biển, cùng khí hậu nhiệt đới với lượng mưa trung bình 2.000-2.500 mm mỗi năm. Điều kiện tự nhiên này khá thuận lợi cho phát triển nông, lâm nghiệp nói chung và đặc biệt là cây dược liệu nói riêng. Theo kết quả điều tra của Viện Dược liệu, trên địa bàn hiện có hơn 832 loài, 593 chi, 190 họ thực vật làm thuốc, với tổng diện tích cây dược liệu toàn thành phố đạt hơn 7.300 héc-ta, tập trung chủ yếu ở tiểu vùng núi cao.

Tuy nhiên, đời sống của người dân vùng nông thôn, miền núi và vùng dân tộc thiểu số phần lớn vẫn dựa vào rừng và canh tác nương rẫy. Do địa bàn khó khăn, phần lớn các hộ nhận đất, nhận rừng là hộ nghèo, ít có khả năng đầu tư phát triển sản xuất, chưa khai thác hiệu quả tài nguyên đất rừng. Các sản phẩm ngoài gỗ dưới tán rừng, trong đó có dược liệu quý như Sa nhân, Quế, Đảng sâm, Lan kim tuyến, Chè vằng..., đã và đang bị khai thác cạn kiệt theo phương thức thủ công, hoàn toàn phụ thuộc vào thị trường tự do nên giá cả bấp bênh và rủi ro cao. Chưa có đơn vị nào đứng ra tổ chức sản xuất, thu mua và chế biến bài bản cho người dân.

Trong khi đó, nhu cầu sử dụng dược liệu trong nước lại đang tăng mạnh. Theo báo cáo của Cục Quản lý Dược, Bộ Y tế, nhu cầu dược liệu tại Việt Nam vào khoảng gần 60.000 tấn mỗi năm, nhưng trong nước mới chỉ tự cung cấp được khoảng 15.600 tấn, phần còn lại phải nhập khẩu, chủ yếu từ Trung Quốc. Đáng chú ý, trong số 30 loại dược liệu có nhu cầu lớn để sản xuất thuốc, có nhiều loại hoàn toàn có thể tự túc trong nước, trong đó có Ích mẫu và Nhân trần. Riêng với Kim ngân, nhu cầu sử dụng tăng nhanh trong những năm gần đây khiến nhiều doanh nghiệp dược trong nước vẫn phải nhập khẩu hàng năm, kéo theo giá dược liệu tăng gấp nhiều lần chỉ trong vài năm.

Mô hình vườn nhân giống cây dược liệu: Ích mẫu, Nhân trần và Kim ngân.

Xã Sông Vàng, một xã miền núi nghèo của Đà Nẵng, có địa hình núi cao, diện tích rừng còn nhiều với trên 66.500 héc-ta, trong đó rừng tự nhiên chiếm gần 48.550 héc-ta, cùng nhiều loại đất đỏ vàng phù hợp với cây dược liệu và cây lâm nghiệp. Đây cũng là nơi có nhiều loài cây thuốc quý phân bố dưới tán rừng đã được người dân sử dụng chữa bệnh từ lâu, trong đó có cây Nhân trần. Bảo tồn, phát triển và khai thác hiệu quả, bền vững tài nguyên rừng, ưu tiên các loài cây dược liệu bản địa nhằm giải quyết việc làm, tạo sinh kế cho người dân miền núi được xác định là việc làm cấp thiết, góp phần xóa đói giảm nghèo và tăng cường bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Trên cơ sở các chủ trương, chính sách của Nhà nước về phát triển ngành dược liệu, cùng thực tế nhu cầu thị trường và điều kiện tự nhiên thuận lợi của địa phương, việc triển khai dự án xây dựng mô hình sản xuất Ích mẫu, Kim ngân, Nhân trần theo hướng thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu (GACP - WHO) đã trở thành một hướng đi mang ý nghĩa thiết thực, vừa phát triển kinh tế - xã hội bền vững, vừa cải thiện sinh kế cho người dân.

Dự án được thiết kế với mục tiêu chung là ứng dụng khoa học và công nghệ trong nhân giống, trồng, chăm sóc, sơ chế và bảo quản ba loại dược liệu Ích mẫu, Kim ngân, Nhân trần nhằm tạo vùng sản xuất quy mô lớn, ổn định, đạt tiêu chuẩn GACP - WHO, góp phần chuyển đổi cơ cấu cây trồng và tăng thu nhập cho nông dân. Để hiện thực hóa mục tiêu này, dự án triển khai hai nội dung công việc lớn.

Nghiên cứu đã hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao các quy trình công nghệ về sản xuất cây giống, trồng cây thương phẩm, thu hoạch và sơ chế dược liệu. Đơn vị chủ trì là Trung tâm Công nghệ Sinh học Đà Nẵng đã tiếp nhận chuyển giao tổng cộng 9 quy trình công nghệ từ Trung tâm Nghiên cứu trồng và chế biến cây thuốc Hà Nội thuộc Viện Dược liệu, bao gồm quy trình nhân giống, quy trình trồng và quy trình thu hoạch, sơ chế cho từng loại cây: Ích mẫu, Kim ngân và Nhân trần. Đây là bước đi quan trọng giúp người sản xuất tại địa phương được tiếp cận với kỹ thuật canh tác dược liệu bài bản, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền thống như trước đây.

Nhóm nghiên cứu đã xây dựng các mô hình nhân giống, trồng, thu hoạch, sơ chế và bảo quản dược liệu ngay tại thực địa theo tiêu chuẩn GACP - WHO. Dự án đã xây dựng vườn nhân giống với tổng diện tích 3.000 m², chia đều cho ba loại cây, đặt tại Hợp tác xã Nông Lâm nghiệp Đông Sơn, thôn Ban Mai, xã Sông Vàng. Song song đó là vườn ươm giống cũng với diện tích 3.000 m², được xây dựng bán kiên cố bằng cọc bê tông, che chắn bằng ni lông và lưới đen để điều tiết ánh sáng và che mưa, có hệ thống tưới nước, nhằm huấn luyện cây giống trước khi đưa ra trồng đại trà. Quy trình sản xuất giống được kiểm soát chặt chẽ từ khâu chọn giống gốc có nguồn gốc rõ ràng, đúng loài, không sâu bệnh, đến khâu gieo hạt, chăm sóc và xuất vườn với tỷ lệ nảy mầm yêu cầu trên 80%.

Trên nền tảng vườn giống đó, dự án đã triển khai mô hình trồng cây thương phẩm với tổng diện tích 15 ha, chia đều 5 ha cho mỗi loại cây Ích mẫu, Kim ngân và Nhân trần, đảm bảo sản phẩm đạt tiêu chuẩn GACP - WHO và tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam hiện hành. Đi kèm với vùng trồng là mô hình sơ chế dược liệu với quy mô lò sấy đạt công suất khoảng 100 tấn dược liệu tươi mỗi vụ, giúp giải quyết khâu sơ chế, bảo quản vốn trước đây hoàn toàn phụ thuộc vào phương pháp thủ công của người dân. Dự án cũng xây dựng hoàn chỉnh bộ hồ sơ và tài liệu quy trình quản lý hệ thống sản xuất dược liệu theo tiêu chuẩn GACP - WHO, đồng thời tổ chức đào tạo 10 kỹ thuật viên cơ sở và tập huấn cho 200 lượt nông dân nắm vững kỹ thuật, tổ chức 2 hội nghị đầu bờ để phổ biến, nhân rộng kết quả.

Sau thời gian triển khai, dự án đã thực hiện đầy đủ các nội dung, sản phẩm đảm bảo số lượng và chất lượng so với thuyết minh được phê duyệt. Về mặt công nghệ, dự án đã tiếp nhận và làm chủ thành công 9 quy trình kỹ thuật về nhân giống, trồng và sơ chế, bảo quản cho cả ba loại dược liệu theo hướng GACP - WHO. Về mặt sản phẩm thực tế, dự án đã xây dựng thành công vườn nhân giống và ươm giống với tổng diện tích 6.000 m², đủ cung cấp cây giống cho toàn bộ dự án; hoàn thành kế hoạch trồng 15 ha dược liệu theo đúng cơ cấu đề ra. Sản lượng thu hoạch đạt được khá ấn tượng: gần 15,6 tấn Ích mẫu khô, hơn 15 tấn thân lá Kim ngân khô cùng gần 2,8 tấn hoa Kim ngân khô, và khoảng 15,5 tấn Nhân trần khô, tất cả đều đạt tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam V. Dự án cũng đã hoàn thiện việc sơ chế với quy mô lò sấy đạt công suất thiết kế, cùng bộ hồ sơ quản lý sản xuất đầy đủ theo quy định.

Về hiệu quả tổng thể, dự án mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn từ 1 đến 1,5 lần so với các cây trồng truyền thống trước đó tại địa phương như rau, sắn. Về mặt xã hội, dự án đã khép kín được chuỗi liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ cho vùng dược liệu, nâng cao thu nhập cho nông dân, từng bước chuyển đổi tập quán canh tác nhỏ lẻ, manh mún sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn gắn với thị trường. Về môi trường, các loại cây dược liệu được lựa chọn là những cây thân thiện với môi trường, ít sâu bệnh, hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và hoàn toàn không sử dụng thuốc diệt cỏ trong suốt quá trình canh tác.

Tuy nhiên, do Sông Vàng vẫn là một xã miền núi còn nhiều khó khăn, kinh phí từ ngân sách địa phương hạn chế, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm đa số với trình độ canh tác còn thấp, nhóm thực hiện dự án đã kiến nghị các cấp quản lý tiếp tục quan tâm đầu tư những dự án chuyển giao khoa học công nghệ tương tự, hỗ trợ mở rộng mô hình sản xuất cây giống chất lượng cao và tăng cường công tác tư vấn kỹ thuật cho các địa phương lân cận có điều kiện tương đồng, nhằm phát huy hơn nữa hiệu quả sau khi dự án kết thúc.

Dự án thuộc Chương trình Nông thôn miền núi cấp Bộ Khoa học và Công nghệ mang tên "Ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ xây dựng mô hình sản xuất dược liệu Ích mẫu (Leonurus heterophyllus Sweet), Kim ngân (Lonicera japonica Thunb.), Nhân trần (Adenosma glutinosum (L.) Druce) theo hướng GACP - WHO tại tỉnh Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng)" do Trung tâm Công nghệ Sinh học Đà Nẵng chủ trì thực hiện, chủ nhiệm dự án là ông Huỳnh Hữu Thắng, được triển khai trong 36 tháng, từ tháng 11 năm 2021 đến tháng 10 năm 2024 và được gia hạn đến tháng 10 năm 2025. Với những kết quả đạt được, dự án không chỉ mở ra một hướng sinh kế bền vững cho người dân xã Sông Vàng mà còn góp phần từng bước giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn dược liệu nhập khẩu, khẳng định tiềm năng phát triển vùng nguyên liệu dược liệu chất lượng cao ngay tại các vùng núi khó khăn của thành phố Đà Nẵng.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu tại Trung tâm Công nghệ thông tin và truyền thông Hải Phòng./.