Thông tin kết quả nhiệm vụ KH&CN

Xây dựng mô hình trồng cây dược liệu cà gai leo (Solanum Hainanense Hance) theo hướng GACP-WHO trên địa bàn tỉnh Hải Dương (14/04/2026)

Dược liệu đóng vai trò quan trọng trong việc chữa bệnh của con người từ xa xưa. Dược liệu được khái niệm là nguyên liệu dùng để làm thuốc, có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, động vật và có thể là khoáng vật. Trong những năm gần đây, nhu cầu sử dụng dược liệu có nguồn gốc trong nước phục vụ sản xuất thuốc thực phẩm, bảo vệ sức khỏe và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe ngày càng gia tăng, đặc biệt các dược liệu có tác dụng hỗ trợ điều trị bệnh gan, giải độc, bảo vệ tế bào gan đang được thị trường trong nước và quốc tế quan tâm mạnh mẽ. Tuy nhiên, nguồn nguyên liệu dược liệu hiện nay chủ yếu vẫn dựa vào khai thác tự nhiên hoặc sản xuất manh mún, chưa được kiểm soát chặt chẽ về chất lượng dẫn đến nguy cơ suy giảm nguồn gen, chất lượng, không đồng đều và khó đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của ngành dược.

Cà gai leo (Solanum Hainanense Hance) là cây dược liệu bản địa của Việt Nam, được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền với công dụng hỗ trợ điều trị các bệnh về gan, giải độc, chống viêm và tăng cường chức năng gan. Nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước đã chứng minh cà gai leo chứa các hoạt chất sinh học có giá trị như glycoalkaloid, flavonoid, saponin… có tiềm năng lớn trong sản xuất thuốc và các sản phẩm bảo vệ sức khỏe. Do đó, nhu cầu về nguyên liệu cà gai leo đạt tiêu chuẩn chất lượng ngày càng tăng đặc biệt từ các doanh nghiệp dược phẩm trong nước. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy việc trồng và thu hái cà gai leo ở nhiều địa phương vẫn mang tính tự phát, có quy mô nhỏ lẻ, chưa áp dụng đồng bộ các quy trình thực hành tốt trong trồng trọt và thu hái dược liệu (GACP-WHO). Điều này dẫn đến nhiều hạn chế như: chất lượng dược liệu không ổn định, tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật sai lệch giống loài, khó truy xuất nguồn gốc và không đáp ứng yêu cầu của các cơ sở sản xuất dược phẩm hiện đại.

Với mục tiêu xây dựng được mô hình trồng cà gai leo phù hợp với điều kiện của tỉnh Hải Dương (nay là thành phố Hải Phòng) với quy mô 01 ha, năng suất dược liệu đạt 9-10 tấn/ha/năm góp phần hình thành vùng nguyên liệu cà gai leo đạt chuẩn chất lượng, đảm bảo an toàn, đồng thời làm cơ sở khoa học và thực tiễn để nhân rộng, phục vụ phát triển bền vững ngành dược liệu của tỉnh và đáp ứng nhu cầu nguyên liệu ổn định cho ngành công nghiệp dược trong nước. Năm 2024, Công ty Cổ phần phát triển dược liệu Hồng Anh được giao chủ trì thực hiện nhiệm vụ KH&CN:Xây dựng mô hình trồng cây dược liệu cà gai leo (Solanum Hainanense Hance) theo hướng GACP-WHO trên địa bàn tỉnh Hải Dương, thời thực hiện năm 2024-2025.

Hình ảnh: trồng cấy cây dược liệu cà gai leo.

Giống cà gai leo được sử dụng trong nghiên cứu là cây cà gai leo có nguồn gốc xuất xứ từ Trung tâm tư vấn phát triển khoa học công nghệ Lâm Nghiệp (Thanh Hóa). Giống cây cà gai leo mẹ có đặc điểm hình thái: Chiều cao cây 70-80cm; Thân hóa gỗ nhẹ ở gốc, phần non màu xanh, phủ nhiều lông hình sao (lông tơ), có gai cong màu vàng nhạt; Lá mọc so le, hình trứng hoặc thuôn dài, mép lá có thể nguyên hoặc xẻ thùy nông mặt trên lá xanh sẫm, mặt dưới nhạt hơn có lông; Hoa màu tím, mọc thành xim ở kẽ lá, đài hoa có lông, trang hoa 5 cánh xòe hình sao; Nhị màu vàng; Quả mọng hình cầu khi chín có màu đỏ tươi; Hạt hình thận, dẹt, màu vàng; Rễ cọc, phát triển khỏe, có nhiều rễ phụ lan rộng. Giống cây được ươm vào bầu hạt đạt tiêu chuẩn cây giống đưa ra trồng ở mô hình, cây phải đạt chiều cao 15-20 cm, có 5-7 lá, đường kính thân 0,3-0,4 cm, rễ mầm dài 3 cm trở lên, cây khỏe mạnh không bị sâu bệnh.

Để đảm bảo đúng yêu cầu kỹ thuật và yêu cầu về điều kiện đất đai trước khi triển khai thực hiện. Đề tài tiến hành lựa chọn địa điểm và các hệ thống tham gia xây dựng mô hình căn cứ trên các tiêu chí chọn vùng đất trồng phù hợp với yêu cầu của cây cà gai leo; chọn hộ nông dân trồng có kinh nghiệm trồng cây nông nghiệp hoặc đã trồng cây lược liệu trong nhiều năm, nhiệt tình, ham học hỏi tiếp thu tiến bộ khoa học, chấp hành và thực hiện đúng quy trình kỹ thuật hướng dẫn để xây dựng mô hình trồng cà gai leo có hiệu quả, bố trí được diện tích đất trồng từ 360m² trở lên. Trên cơ sở đó, đề tài đã lựa chọn xây dựng 04 mô hình trồng cây cà gai leo tại hai điểm là thôn Bình Đê, xã Gia Lộc và thôn Đa Cốc, phường Trần Hưng Đạo, với tổng diện tích thực hiện thí nghiệm là 1620 m² và diện tích mô hình trồng cà gai leo trong năm 2024-2025 là 10.000 m². Kết quả nghiên cứu cho thấy:

- Thời gian trồng đến thu hoạch lứa cắt 1: 90 94 ngày;

- Thời gian trồng đến thu hoạch lứa cắt 2: 152-157 ngày;

- Thời gian trồng đến thu hoạch lứa cắt 3: 225-230 ngày;

- Chiều cao cây sau trồng 90 ngày: 70-90 cm;

- Số cành cấp 1: 06-08 cành;

- Năng suất cá thể: 457-584 (g/cây);

- Sâu hại (nhện đỏ, rệt trắng) xuất hiện mức trung bình phát sinh phát triển bắt đầu từ tháng 6 đến tháng 10 trong năm.

- Năng suất đạt 9,5-10,5 tấn/ha;

- Hàm lượng glycoalcaloid: 0,42-0,43%;

- Hiệu quả kinh tế với lợi nhuận: 140-185 triệu đồng/ha.

Trong khuôn khổ đề tài, nhóm nghiên cứu đã tổ chức được 04 buổi với 200 người dân tham gia tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hoạch và sơ chế dược liệu cà gai leo theo hướng xây dựng được chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm, kết nối người dân với doanh nghiệp thu mua sản phẩm từ mô hình của đề tài. Nội dung tập huấn được xây dựng phù hợp với điều kiện thực tế tại địa phương, kết hợp giữa lý thuyết và hướng dẫn thực hành, giúp học viên dễ tiếp thu và áp dụng ngay vào sản xuất. Thông qua các lớp tập huấn, người dân được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết để sản xuất dược liệu đồng đều về chất lượng, đáp ứng yêu cầu của thị trường và từng bước hình thành vùng nguyên liệu ổn định, bền vững. Đồng thời, hoạt động tập huấn góp phần nâng cao nhận thức của người dân về sản xuất dược liệu an toàn, hiệu quả, tạo nền tảng cho việc liên kết, tiêu thụ và phát triển chuỗi giá trị dược liệu tại địa phương.

Nhóm nghiên cứu đã xây dựng được chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm kết nối người dân với doanh nghiệp thu mua sản phẩm từ mô hình của đề tài. Trên cơ sở quy mô sản xuất và sản lượng dự kiến, dự án đã kết nối với các đơn vị thu mua, chế biến dược liệu để thống nhất phương thức tiêu thụ sản phẩm sau thu hoạch. Năm 2024, Công ty cổ phẩn phát triển Dược liệu Hồng Anh đã thu mua toàn bộ dược liệu tại 02 điểm trồng của người dân với giá thành 40.000 đ/kg dược liệu khô. Năm 2025, Công ty TNHH phát triển sản phẩm xanh Việt Nam thu mua toàn bộ dược liệu tại 02 điểm trồng cà gai leo của người dân với giá thành 50.000 đ/kg. Việc liên kết tiêu thụ được thực hiện thông qua thỏa thuận hợp tác, trong đó xác định rõ trách nhiệm của các bên về chất lượng sản phẩm, quy cách sơ chế, thời điểm thu mua và phương thức thanh toán. Sản phẩm cà gai leo sau thu hoạch được thu mua theo đúng tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu chất lượng đã thống nhất, góp phần hạn chế rủi ro thị trường. Thông qua hoạt động xây dựng liên kết tiêu thụ, từng bước hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm dược liệu cà gai leo. Qua đánh giá, mô hình liên kết bước đầu phát huy hiệu quả, tạo niềm tin cho người dân yên tâm đầu tư sản xuất, đồng thời nâng cao giá trị và tính bền vững của vùng nguyên liệu trong thời gian tới.Quy trình kỹ thuật trồng cà gai leo được theo hướng GACP-WHO đã được xây dựng mang tính phù hợp với điều kiện của tỉnh Hải Dương (nay là thành phố Hải Phòng) như sau:

- Thời vụ tốt nhất là TV1 (1/3 âm lịch);

- Khoảng cách tốt nhất 30 cm x 30 cm;

- Mức phân bón tối ưu PB là 5 tấn, phân hữu cơ vi sinh Sông Gianh + 150 kg Urê + 1939 kg NPK (13:13:13);

- Chế độ tưới rãnh hoặc béc đều phù hợp với điều kiện của địa phương;

 - Thu hoạch 3 lần/năm là phù hợp nhất cho cà gai leo;

- Sấy ở nhiệt độ 60⁰Clà phương pháp sơ chế tối ưu, đảm bảo chất lượng cảm quan và hàm lượng glycoalcaloid cao;

- Bảo quản trong kho mát giúp duy trì ổn định chất lượng và hoạt chất của dược liệu trong thời gian dài;

Ban chủ nhiệm đề tài đã kiến nghị xem xét nhân rộng mô hình trồng cà gai leo theo hướng GACP-WHO tại các địa phương có điều kiện sinh thái phù hợp trên địa bàn, đặc biệt là các vùng chuyển đổi cơ cấu, cây trồng kém hiệu quả. Lồng ghép kết quả đề tài vào các chương trình phát triển nông nghiệp hóa, nông nghiệp hữu cơ và OCOP của địa phương. Tiếp tục tham gia chuỗi liên kết sản xuất, thu mua, tiêu thụ dược liệu cà gai leo, đảm bảo đầu ra ổn định, giá cả hợp lý cho người trồng. Đề xuất đầu tư thêm cho công tác nghiên cứu, bào chế các sản phẩm hỗ trợ gan từ dược liệu cà gai leo để nâng cao giá trị sản phẩm. 

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu tại Trung tâm Công nghệ thông tin và truyền thông Hải Phòng.